İmtiyaz Yoluyla Devredilen Katı Atık Hizmetlerine Yönelik Takip ve Kontrol Mekanizmasının Kurulmaması (Sayıştay)

BULGU: İmtiyaz Yoluyla Devredilen Katı Atık Hizmetlerine Yönelik Takip ve Kontrol Mekanizmasının Kurulmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi

Katı atık hizmetlerinin imtiyaz yoluyla gördürülmesi sürecinde, katı atıkların Belediye sınırlarından toplanıp toplanmadığının, Belediye sınırlarından toplanan katı atık miktarının ve Belediyeye fatura edilen maliyet bilgisinin doğruluğunun Belediyece takip ve kontrolünün yapılmadığı görülmüştür.

5393 sayılı Belediye Kanunu’un “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14’üncü maddesinde belediyenin çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık hizmetlerini yapacağı veya yaptıracağı; “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” başlıklı 15’inci maddesinde katı atıkların toplanması, taşınması, ayrıştırılması, geri kazanımı, ortadan kaldırılması ve depolanması ile ilgili bütün hizmetleri yapmak ve yaptırmak hususunda belediyenin yetki ve imtiyazının bulunduğu; aynı maddede katı atık hizmetlerinin Danıştay’ın görüşü ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının kararıyla süresi kırkdokuz yılı geçmemek üzere imtiyaz yoluyla devredebileceği hüküm altına alınmıştır.

Atıksu Altyapı ve Evsel Katı Atık Bertaraf Tesisleri Tarifelerinin Belirlenmesinde Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik’in “Evsel katı atık sistemi süreçleri” başlıklı 15’inci maddesinde toplam sistem maliyetinin hesaplanmasında esas alacağı temel bileşenlerin toplama, taşıma, aktarma, geri kazanım, bertaraf ve satış olduğu belirtilmiştir. Mezkur Yönetmelik’e dayanılarak hazırlanan Evsel Katı Atık Tarifelerinin Belirlenmesine Yönelik Kılavuzda da konuyla ilgili her türlü detay verilmiştir.

Bilecik İlinde yer alan il, ilçe ve belde belediyelerince Bilecik Belediyeler Birliği kurulmuş, bu birlik marifetiyle de belediyelerin katı atık hizmetleri imtiyaz yoluyla bir firmaya devredilmiştir. Yapılan imtiyaz sözleşmesinde, toplam yatırım bedelinin finansmanından yüklenicinin sorumlu olduğu, ilave finansmana ihtiyaç olduğunda ilave finansmanın geri ödenmesinden de yüklenicinin sorumlu olduğu, bu miktarın tarife ile belirlenen hizmet bedeli kapsamında bir artış olarak kabul edilmeyeceği, katı atıkların değerlendirilmesi ile elde edilecek ürünleri müşterilerine ulaştırmak için yapılan tüm masrafların yükleniciye ait olduğu, biyogaz tesisi, enerji santrali ve kompost tesisi gibi birçok tesisin yüklenici tarafından belirlenen sürede yapılması gerektiği belirtilmiştir.

Katı atık hizmetlerini imtiyaz yoluyla devralan yüklenici, Bilecik Belediyeler Birliğine her bir belediyenin sınırlarında toplanan katı atık ile ilgili tonaj ve bedel bilgisini aylık olarak göndermektedir. Birlik ise yüklenici tarafından gönderilen bu dokümanları ilgisine göre belediyelere göndermekte ve belediyelerin ödeme yapmasını istemektedir.

Yüklenici tarafından Birliğe Birlik tarafından da belediyeye gönderilen belgeler incelenmiş; toplam sistem maliyetinin hesaplanmasında esas alınacak temel bileşenlerden olan toplama, taşıma, aktarma, geri kazanım, bertaraf ve satış hususlarında ayrıntı verilmediği sadece tonaj bilgisi ile ton başına toplam bedel bilgisi verildiği; katı atıkların toplanıp götürüldüğü entegre katı atık yönetim tesisine belediyelerin uzaklığı minimum ve maksimum 11 – 90 km olarak değişmesine rağmen tüm belediyelere ton başına aynı bedelin yansıtıldığı; toplam sistem maliyetinin tüm unsurlarına yönelik maliyet bilgisi temin edilmeden, bildirilen miktar ve birim bedelin olduğu gibi kabul edildiği görülmüştür. Kaldı ki imtiyaz sözleşmesinde de ücretlerin mevcut mevzuat çerçevesinde belirlenmesi gerektiği ifade edilmiştir. Mevcut mevzuat olan anılan Yönetmelik ve bu Yönetmelik’e dayanılarak hazırlanan Evsel Katı Atık Tarifelerinin Belirlenmesine Yönelik Kılavuz, ücretlerin belirlenmesinde belirleyici olmalıdır. İlgili Kılavuzda, toplam sistem maliyetinin belirlenmesi, sonrasında ise kompost ve enerji satış gelirlerinin düşülerek net sistem maliyeti üzerinden tarife belirlenmesi gerektiği örneklendirilmiştir.

Kamu İdaresi cevabında, imtiyaz yoluyla devredilen katı atık hizmetlerinin takip ve kontrol mekanizmasının kurulmamasına yönelik Temizlik İşleri Müdürlüğü’ nün yetki ve sorumluluğunda alınan önlemler kapsamında Bilecik Belediyeler Birliğine araç takip sistemi konulu, belediye hizmet sınırları içerisinde toplama ve taşıma yapan araçlara ait GPS takip sisteminin kurulması için gerekli yetki ve izinlerin verilmesi hususunda yazılan yazıya olumsuz cevap verildiği, yine Bilecik Belediyeler Birliği Başkanlığı’na araçların tartılması konulu, Belediye hizmet sınırları içerisinde toplanan tüm atıkların katı atık tesisine dökümünden önce Belediye kantarında tartımının yapılması talebine olumsuz cevap verildiği, katı atık toplama taşıma işinin maliyet unsurlarına göre belirlenen tarife bedeli üzerinden fiyatlandığı ve toplanan atıkların kontrolü ve denetiminin katı atık entegre tesisinde yapıldığı ifade edilmiştir.

İdare cevabından da anlaşılacağı üzere katı atıkları toplayan araçların tartılması ve takip edilmesi konusunun önemi vurgulanmış ve bu konuda girişimlerde bulunulmuştur. Ancak Bilecik Belediyesi hizmet sınırlarının katı atık entegre tesisine uzaklığı yaklaşık 10 km olmasına rağmen, tesise uzaklığı 90 km olan Belediye ile ton başına aynı ücret ödenmesi konusuyla ilgili açıklama yapılmamıştır. Her ne kadar imtiyaz sözleşmesi kapsamında katı atık hizmeti işinin sorumluluğu Bilecik Belediyeler Birliğinde olsa da, katı atık hizmetinin yapılması dışında, belediyeleri ilgilendiren tarife bedelinin maliyet esasıyla belirlenmesi ve araçların takip ve tartılması gibi diğer konularda Bilecik Belediyeler Birliği üyesi olan Bilecik Belediyesinin önemli görevleri bulunmaktadır. Bu hizmetin maliyetinin Bilecik Belediyesi tarafından karşılandığı ve Bilecik halkına yansıtıldığı unutulmamalıdır.

Sonuç olarak, Belediye sınırlarından toplanan katı atık miktarının yüklenicinin bildirmiş olduğu miktar ile gerçekten uyumlu olup olmadığının, ton başına bildirilen bedelin toplama taşıma, bertaraf maliyetinin ne kadar üzerinde olduğunun, imtiyaz sözleşmesi gereği 2024 yılında çoktan yapılmış olması gereken tesislerden kompost veya enerji satışının olup olmadığının var ise elde edilen gelirin Belediye tarafından sorgulanması ve Belediye için önemli bir gider kalemi olan bu hizmetlere yönelik sürecin titizlikle takip edilmesi gerekmektedir. Belediyenin bu konuda katlanmış olduğu tüm giderlerin Belediyenin sınırlarında ikamet edenlere yansıtılacağı değerlendirilerek, belde halkının olması gerekenden yüksek bir bedel ile muhatap olmasının önüne geçilmesi sağlanmalıdır.