İstanbul Büyükşehir Belediyesi Meclisi Tarafından Yol Kenarı Otoparkların Ücret Tarifesinin Kanuna Uygun Belirlenmemesi (Sayıştay)

BULGU: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Meclisi Tarafından Yol Kenarı Otoparkların Ücret Tarifesinin Kanuna Uygun Belirlenmemesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

İdarece pay çoğunluğu kendisinde bulunan İstanbul Otopark İşletmeleri Ticaret Anonim Şirketi’ne (İSPARK AŞ) devredilen yol üstü otoparkların işletilmesinde, meclis tarafından otoparklar için mevzuatta belirtilen sınırlara uyulmaksızın ücret tarifesi belirlendiği ve otoparkları kullanan kişilerden 2464 sayılı Kanun’un hilafına fazla işgal harcı tahsil edildiği görülmüştür.

5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu’nun “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinin (l) bendinde: “Yolcu ve yük terminalleri, kapalı ve açık otoparklar yapmak, yaptırmak, işletmek, işlettirmek veya ruhsat vermek” denilmektedir.

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun “Park ücretinin alınması, araçların çektirilmesi ve kaldırılması ile muhafazası” başlıklı 79’uncu maddesinin birinci fıkrasında: “Karayolu üzeri park yerindeki araçlar için park ücreti, yetki ve sorumluluk alanına göre park yerini tespite yetkili idarece veya bu idare tarafından işletme izni verilen gerçek veya tüzel kişilerce alınabilir. Bunlar dışında hiçbir gerçek veya tüzel kişi herhangi bir şekilde park ücreti alamaz. Erişme kontrollü karayolları (otoyol-ekspresyol) hariç olmak üzere büyükşehirlerde yetkili idareler, büyükşehir belediyeleridir.” hükmü yer almaktadır.

5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu’nun “Şirket Kurulması” başlıklı 26’ncı maddesinde ise; “…Büyükşehir belediyesi, mülkiyeti veya tasarrufundaki hafriyat sahalarını, toplu ulaşım hizmetlerini, sosyal tesisler, büfe, otopark ve çay bahçelerini işletebilir; ya da bu yerlerin belediye veya bağlı kuruluşlarının % 50’sinden fazlasına ortak olduğu şirketler ile bu şirketlerin % 50’sinden fazlasına ortak olduğu şirketlere, 8/9/1983 tarihli ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın belediye meclisince belirlenecek süre ve bedelle işletilmesini devredebilir.” hükmü tesis edilmiştir.

2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nda da yol kenarı otoparkların nasıl ücretlendirileceğine ilişkin düzenlemeler yapılmış olup Kanun’un işgal harcının düzenlendiği ikinci bölümünün “Konu” başlıklı 52’nci maddesinde;

“Belediye sınırları içinde bulunan aşağıdaki yerlerden herhangi birinin satış yapmak veya sair maksatlarla ve yetkili mercilerden usulüne uygun izin alınarak geçici olarak işgal edilmesi, İşgal Harcına tabidir:

3. Motorlu kara taşıtlarının park etmeleri için il trafik komisyonlarının olumlu görüşü alınarak belediyelerce şehir merkezlerinde tesis edilen ve işletilen mahallerin çalışma saatleri içinde, taşıtlar tarafından işgali (Bisiklet ve motosikletler hariç)” hükümlerine yer verilmiştir.

Mezkûr Kanun’un 53, 54 ve 55’inci maddelerinde ise sırasıyla işgal harcının mükellefinin kimler olacağı, işgal harcından istisna olanlar ile matrah tespiti düzenlenmiştir.

Kanun’un “Harcın tarifesi” başlıklı 56’ncı maddesinde yer alan ve uygulanacak tarifeleri gösterir listenin üçüncü satırında ise 52’nci maddenin (3) numaralı bendinde yazılı işgaller (yol kenarı otopark ücretleri) için her taşıttan saat başı 0,25 TL ile 1,25 TL arasında belirlenecek tutarın alınacağı, parkmetre çalıştırılan yerlerde ise saat başı tutarın 0,5 TL ile 2,5 TL arasında belirlenebileceği ifade edilmiştir.

Kanun’un “Harcın ödenmesi” başlıklı 57’nci maddesinde de işgal harcının belediyenin yetkili kılacağı kişiler tarafından makbuz karşılığında tahsil edileceği belirtilmiştir.

2464 sayılı Kanun’un “Ücrete tabi işler” başlıklı 97’nci maddesinde ise; “Belediyeler bu Kanunda harç veya katılma payı konusu yapılmayan ve ilgililerin isteğine bağlı olarak ifa edecekleri her türlü hizmet için belediye meclislerince düzenlenecek tarifelere göre ücret almaya yetkilidir…” denilerek, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nda düzenlenen ve ilgililerin isteği üzerine ifa edilen ve karşılığında harç tahsil edilmesi gereken hizmetlerin, belediye meclislerince düzenlenecek tarifelere göre harçla birlikte ayrıca ücret tahsilatına veya harçtan ari şekilde sadece ücret tahsilatına konu olamayacağı ifade edilmiştir.

Ayrıca, 2464 sayılı Kanun’un “Vergi ve harç tarifelerinin tespiti” başlıklı 96’ncı maddesinde; “Cumhurbaşkanı, bu Kanunda en az ve en çok miktarları gösterilen vergi ve harçların tarifelerini belediye grupları itibarıyla tayin ve tespit eder. ” denilerek, Kanun’da en az ve en çok tutarları gösterilen vergi ve harç tarifelerini belediye grupları itibarıyla tayin ve tespit etme yetkisinin Cumhurbaşkanı’na verilmiş olduğu hüküm altına alınmıştır.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, büyükşehir belediyeleri; yol kenarı otopark yapılacak yerlerin belirlenmesi, bu yerlere yol kenarı otopark kurularak söz konusu yerlerin işletilmesi ya da işlettirilmesi ile yol kenarı otoparkları kullananlardan yukarıda yer verilen sınırlar dâhilinde işgal harcı alınması hususlarında yetkili kılınmıştır.

Yol kenarı otoparkları kullananlardan tahsil edilecek harç tutarları, diğer bir ifadeyle yol kenarı otoparkları kullananların aldıkları hizmet karşılığında ödeyecekleri tutarların ne şekilde ve hangi sınırlarda belirlenmesi gerektiği; 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nun işgal harcının düzenlendiği ikinci bölümünün “Konu” başlıklı 52’nci maddesinde; “Motorlu kara taşıtlarının park etmeleri için il trafik komisyonlarının olumlu görüşü alınarak belediyelerce şehir merkezlerinde tesis edilen ve işletilen mahallerin çalışma saatleri içinde, taşıtlar tarafından işgali (Bisiklet ve motosikletler hariç)” denilerek, düzenlenmiş olup belediye meclisleri tarafından Kanunda yer verilen en az 0,25 TL ile en çok 2,5 TL arasında belirlenecek tutarların, yol kenarı otoparkları kullananlardan tahsil edilmesi gerekmektedir. Bahsi geçen hizmet Kanun’da harç şeklinde düzenlendiği ve tutar sınırlamaları belirlendiği için tahsil edilecek harcın haricinde herhangi bir ad altında ücret tahsil edilmesi veya harç tutarının Kanun’da gösterilen sınırların altında veya üzerinde belirlenmesi mümkün bulunmamaktadır.

Nitekim bahsi geçen vergi ve harç tarifelerini belediye grupları itibarıyla tayin ve tespit etme yetkisi Kanunla Cumhurbaşkanı’na münhasır verilmiş bulunmaktadır.

Yine Anayasa’nın 73’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında, “Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.” denilerek, harç tutarlarını belirleme yetkisinin Belediye Meclislerinde olmadığı, bu tutarların Kanun’la düzenleneceği ifade edilmiştir.

Diğer yandan, büyükşehir belediyeleri tarafından söz konusu yol kenarı otoparkların işlettirilmesi halinde ise; 2464 sayılı Kanun’da belirtilen ve yukarıda yer verilen işgal harcı tutar sınırlamalarına yine tabi bulunulmaktadır. Kanun’un harcın tarifesini belirleyen maddesinde yer alan işgal harcı tutar sınırlamaları hâlihazırda yürürlüktedir ve büyükşehir belediyesi tarafından yol üstü otoparkların işletilmesi hakkı üçüncü kişilere devredilse dahi ortadan kalkmamaktadır.

Nitekim Danıştay 9. Dairesinin E:2005/1262 K:2006/1594 no.lu kararında;

“…Ancak cadde ve sokaklar umuma ait olup, üçüncü kişilere kiraya verilmesi veya üçüncü kişiler tarafından ticari amaçla işletilmesi mümkün değildir. Bu yerlerin motorlu kara taşıtları park edilerek veya başka amaçlarla kullanılmak suretiyle işgal edilmesi işgaliye harcı alınmasını gerektirir. Umuma ait yerlerin işgalinden işgaliye harcı dışında ücret alınması söz konusu olamaz. ” denilerek yol kenarı otopark yerlerinin Kanun’da belirtilen işgal harcı sınırlarına tabi olduğu, bahsi geçen yol kenarı otopark yerlerinden işgal harcı haricinde ücret alınamayacağı belirtilmiştir.

İdare tarafından İSPARK AŞ’ye işlettirilen ve İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından belirlenen yol kenarı otopark tarifelerinin incelenmesi neticesinde; yukarıda yer verilen mevzuatın belirlediği işgal harcı sınırlarına uyulmadığı ve İSPARK AŞ tarafından yol kenarı otoparkları kullanan vatandaşlardan olması gerekenden daha fazla tutarlarda işgal harcı (uygulamada İdare tarafından yol kenarı otopark tarifesi şeklinde isimlendirilmiştir.) tahsil edildiği tespit edilmiştir.

Şöyle ki; yol kenarı otoparklara araç park edilmesi halinde, bu hizmetin karşılığı olarak tahsil edilecek tutarlar; 2464 sayılı Kanun’da “işgal harcı” başlığı altında düzenlenmiştir. Kanun’un 56’ncı maddesinde belirtilen sınırlara göre yol kenarı otoparklarda işgal harcı ancak mesai saatleri içinde tahsil edilebilecektir. Mesai saatleri dışında yol kenarı otoparklardan işgal harcı alınması yukarıda yer verilen mevzuata göre mümkün bulunmamaktadır. Ancak idare adına İSPARK AŞ’nin işlettiği yol kenarı otoparklarda gün boyu tahsilatın devam ettiği anlaşılmıştır.

Ayrıca parkmetre çalıştırılan yerlerde işgal harcı tutarının saat başı en çok 2,5 TL, diğer yerlerde ise saat başı en çok 1,25 TL olması gerekirken, İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından belirlenen ve İSPARK AŞ tarafından uygulanan 0-1 saat arası yol kenarı otopark tarifesinin araç park edilen ilçeye göre 50 TL ile 70 TL arasında değiştiği görülmüştür.

Söz konusu yol kenarı otopark işletme yetkisinin İdare tarafından İSPARK AŞ’ye devredilmesi yukarıda yer verilen mevcut ve yürürlükte olan mevzuatı geçersiz kılmamakta aksine mezkûr mevzuat her gerçek ve tüzel kişiyi bağlamaktadır.

Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; otopark işletmeciliği yetkisinin İSPARK AŞ’ye devredildiği ve söz konusu işletmeciliğin İSPARK AŞ tarafından belediye adına yürütüldüğü, dolayısıyla belediyece yürütülen otopark işletmeciliği gelir tarifelerinin Belediye Gelirleri Kanunu’na istinaden İBB Meclisi tarafından belirlendiği ifade edilmiştir.

Ancak mevzuatta yer verildiği üzere; yolkenarı otoparkları İdare kendisi işletilebileceği gibi işlettirme yetkisine de sahip bulunmakta olup bu konuda herhangi bir eleştiri bulguda yer almamaktadır. Gelir tarifelerinin İBB Meclisi tarafından belirlendiği İdare tarafından ifade edilmiş olsa da Danıştay Kararından da anlaşılacağı üzere, yol kenarı otoparklardan tahsil edilen tutarlar mevzuatta “harç” olarak açık şekilde tanımlanmıştır ve harç tutarlarının alt ve üst sınırını belirleme yetkisi 2464 sayılı Kanun’un 96’ncı maddesi gereğince Cumhurbaşkanı’na verilmiştir. Cumhurbaşkanı’nın belirlediği sınırlar dahilinde (en az 0,25 TL ile en çok 2,5 TL) tarife oluşturulması ise Belediye Meclisinin yetkisindedir. Bahsi geçen sınırların üzerinde veya altında işgal harcı tarifesi diğer bir ifadeyle, yolkenarı otopark tarifesi oluşturulması ise yukarıda yer verilen mevzuata göre mümkün görünmemektedir.

Ayrıca, işgal harcının da içinde yer aldığı bazı vergi ve harçların maktu tarifelerinin belediye meclislerince tespit edileceğine ilişkin düzenlemeyi içeren 2464 sayılı Kanun’un 96’ncı maddesinin (B) bendi, Anayasa Mahkemesi’nin 29.12.2011 tarih ve E:2010/62, K:2011/175 sayılı kararı ile iptal edilmiş ve iptal kararı çerçevesinde 6487 sayılı Kanun ile getirilen düzenleme neticesinde 2464 sayılı Kanun’da yer alan bütün vergi ve harç tarifelerinin belediye grupları itibarıyla sadece Cumhurbaşkanı (önceleri Bakanlar Kurulu) tarafından tespit edilmesi sağlanmıştır.

Sonuç olarak, İdarenin yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri, yargı kararı ve yapılan açıklamalara uygun olarak; yol kenarı otopark kullanım hizmeti karşılığında vatandaşlardan tahsil ettiği işgal harcını diğer bir ifadeyle yol kenarı otopark tarifelerini, Kanunda yer verilen işgal harcı sınırları dâhilinde mevzuata uygun olarak belirlemesi ve İSPARK AŞ vasıtasıyla olsa dahi vatandaşlardan olması gerekenden daha fazla tutarda işgal harcı tahsil etmemesi gerekmektedir.