İstisna Hümkümlerine Tabi Olmayan Alımların Bu Hükümler Çerçevesinde Alınması (Sayıştay)

BULGU: İstisna Hümkümlerine Tabi Olmayan Alımların Bu Hükümler Çerçevesinde Alınması

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı 25 bölge müdürlüğü tarafından yurt içinde ve yurt dışında ihtiyaç sahiplerine dağıtılmak üzere satın alınan paketlenmiş haldeki ürünlerin 4734 sayılı Kanun’un istisna hükümlerinin yer aldığı 3’üncü maddesinin (a) bendi kapsamına girmemesine rağmen ihalesiz olarak Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinden bazı alımların ise Kamu İhale Kanunun 3/e maddesi kapsamına girmediği halde bu kapsamda Ayvalık Vakıf Zeytinlikleri Döner Sermaye İşletme Müdürlüğünden alındığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (a) bendinde; “a) Kanun kapsamına giren kuruluşlarca, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere doğrudan üreticilerden veya ortaklarından yapılan tarım veya hayvancılıkla ilgili ürün alımları ile 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince orman köyleri kalkındırma kooperatiflerinden ve köylülerden yapılacak hizmet alımları,
3’üncü maddesinin (e) bendinde; “Bu Kanun kapsamına giren kuruluşların; Adalet Bakanlığına bağlı ceza infaz kurumları, tutukevleri işyurtları kurumları, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bağlı huzurevleri ve yetiştirme yurtları, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı üretim yapan okullar ve merkezler, Tarım ve Köyişleri Bakanlığına bağlı enstitü ve üretme istasyonları ile Başbakanlık Basımevi İşletmesi tarafından bizzat üretilen mal ve hizmetler için anılan kuruluşlardan, Devlet Malzeme Ofisi Ana Statüsünde yer alan mal ve hizmetler için Devlet Malzeme Ofisi Genel Müdürlüğünden, yük, yolcu veya liman hizmetleri için Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğünden, akaryakıt ve taşıt için Tasfiye İşleri Döner Sermaye İşletmeleri Genel Müdürlüğünden yapacakları alımlar ile araştırma-geliştirme faaliyetleri kapsamında Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumundan yapacakları mal, hizmet ve danışmanlık hizmet alımları, et ve et ürünleri için Et ve Balık Kurumu Genel Müdürlüğünden, çay ve çay ürünleri için Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğünden, faaliyet alanındaki mal ve hizmetler için Uluslararası Sağlık Hizmetleri Anonim Şirketinden, ray üstünde çeken ve çekilen araçlarda kullanılan monoblok tekerlek ve tekerlek takımları için Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Genel Müdürlüğünden yapacakları alımlar”
Ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri hariç bu Kanuna tâbi değildir.” denilmektedir.
Kanun’un 5’inci maddesinde ise, idarelerin, bu Kanun’a göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini sağlamakla sorumlu oldukları ifade edilmiştir.
Kanun’un 3’üncü maddesi (a) bendine göre alım yapılabilmesi için, alım yapacak kuruluşun, kuruluş amacının, o ürünün işlenmesi, değerlendirilmesi, iyileştirilmesi veya satılması olmalı veya kuruluşun bu ürünleri işleme, değerlendirme, iyileştirme veya satma işlemlerini yapmakla yasal olarak görevlendirilmiş olması; ürünlerin doğrudan üreticilerden veya ortaklarından alınması; ürünlerin tarım ve hayvancılıkla ilgili ürünler olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir.
Kamu İhale Kurulunun 14.09.2004 Tarih ve 2004/DK.D-285 Karar Numaralı Düzenleyici Kurul Kararında; “2004/DK.D-01 sayılı Kamu İhale Kurul Kararı ile, 4734 sayılı Kanun kapsamına giren kuruluşların kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere, tarım ve hayvancılıkla ilgili ürün alımlarım; müstahsil, ilk işleme niteliğindeki işletme ve tesisleri işleten üreticiler ve bunların ortağı bulundukları tarımsal amaçlı kooperatifler ile üretici birliklerinden, ayrıca TİGEM’ den ve AOÇ’dan doğrudan, 4734 sayılı Kanunun 3 ncü maddesinin (a) bendine göre yapabileceklerine karar verilmiştir.
Bu durumda, 4734 sayılı Kanun kapsamında bulunmayan ve 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun hükümlerine göre faaliyetlerini sürdüren Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri ile 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanununa göre kurulan Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birliklerinin 2004/DK.D-01 sayılı Karar kapsamında değerlendirilmesi gerektiğine karar verilmiştir.”
Kamu İhale Kurulunun 2004/DK.D-01 sayılı Kararında ise “4734 sayılı Kanun kapsamına giren kuruluşların, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere tarım ve hayvancılıkla ilgili ürünleri, Kanunun 3 ncü maddesinin (a) bendine göre doğrudan alabilecekleri “üretici veya ortakları” terimindeki üretici kavramının; müstahsil, ilk işleme niteliğindeki işletme ve tesislerden elde edilen ürünleri üretenler ile tarımsal amaçlı kooperatifler ve üretici birliklerini, ortakları teriminin ise; kooperatifler açısından üretici ortaklarını, birlikler açısından bağlı kooperatifleri ifade etmektedir.
Sonuç olarak; Kanun kapsamına giren kuruluşların, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere, tarım ve hayvancılıkla ilgili ürün alımlarını; müstahsil, ilk işleme niteliğindeki işletme ve tesisleri işleten üreticiler ve bunların ortağı bulundukları tarımsal amaçlı kooperatifler ile üretici birliklerinden, ayrıca TİGEM’ den ve AOÇ’dan doğrudan 4734 sayılı Kanunun 3ncü maddesinin (a) bendine göre yapabileceklerine, oybirliği ile karar verilmiştir” denilmektedir.
Uygulamada, Kuru gıda alımına ilişkin olarak Genel Müdürlükçe Tarım Kredi Kooperatifi Merkez Birliği ile anlaşılmakta daha sonra illere ayrılan kontenjanlara göre bölge müdürlükleri tarafından doğrudan Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Genel Müdürlüğü ile sözleşme yapılmakta, Tarım Kredi Kooperatiflerinin kendi marketlerinde sattıkları ürün ve gramajlar üzerinden doğrudan 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (a) bendine göre ihalesiz olarak Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinden satın alınmaktadır. Alımda, ürünlerin mahiyetleri aynı, gramajları farklı, içeriğinde çay, şeker, un, salça, zeytin, ayçiçek yağı, kuru fasulye, makarna, kırmızı mercimek, nohut, bulgur, şehriye, pirinç, tahin helva ve kuru üzüm bulunan A, B ve C tip koliler (paketler) hazırlatılarak satın alınmaktadır.
Yukarıdaki mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, Vakıflar Genel Müdürlüğünün kuruluş, teşkilat, görev ve yetkilerini düzenleyen 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde kuruluş amacı ve mevzuatı gereğince işlemek değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak görev ve yetkisi bulunmamaktadır. İkinci olarak, doğrudan üreticilerden alım yapılabilecek olan tarım ve hayvancılıkla ilgili ürünlerin üretime konu olması, ürünün değerlendirilebilecek, işlenebilecek, iyileştirilebilecek olması gerekmekte olup, Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı bölge müdürlükleri tarafından paketlenmiş halde marketlerde de satılan ve tüketime hazır olan kuru gıda alımlarının 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (a) bendinde belirtilen şartları taşımadığı anlaşılmaktadır. Bu itibarla, Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı 25 bölge müdürlüğü tarafından yurtiçinde ve yurt dışında ihtiyaç sahiplerine dağıtılmak üzere satın alınan paketlenmiş haldeki ürünlerin 4734 sayılı Kanun’un istisna hükümlerinin yer aldığı 3’üncü maddesinin (a) bendi kapsamına girmediğinden bu kapsamda ihalesiz olarak Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinden satın alınmasının mevzuata aykırılık teşkil ettiği anlaşılmaktadır.
Bunun yanında Kamu İhale Kanunun 3’üncü maddesi (e) bendi kapsamında alım yapılabilmesi için Kanunda sayılan idarelerden ve Kanunda sayılan mal ve hizmetler itibarıyla yapılması gerekmektedir. Ancak uygulamada Kanunun 3’üncü maddesi (e) bendinde sayılan idarelerden ve sayılan mal ve hizmetlerden olmamasına rağmen Genel Müdürlükçe Ayvalık Vakıf Zeytinlikleri Döner Sermaye İşletme Müdürlüğünden bu kapsamda alımların yapıldığı görülmüştür.
İdarece kuru gıda alımları ile diğer bazı alımların 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında yer alan ihale usullerinin kullanılarak gerçekleştirilmesi gerekmektedir.