|
ÖZET: 2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları, Büyükşehir İlçe Belediyesi’nin peyzaj ve gıda malzemeleri alımlarının, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nda belirtilen istisna şartları sağlanmadan gerçekleştirildiğini ortaya koymuştur. Kamu İhale Kanunu’nun 3. maddesinin (a) bendinde, yalnızca belirli kuruluşların tarım ürünlerini doğrudan üreticilerden alma yetkisi bulunmaktadır. Ancak, belediyelere bu tür alımları gerçekleştirme yetkisi verilmemiştir. Dolayısıyla, belediyelerin peyzaj ve gıda malzemeleri alımları, bu kanun çerçevesinde istisna kapsamında değerlendirilemez.
Yapılan incelemelerde, Kamu İdaresi’nin çeşitli projeler kapsamında gerçekleştirdiği ağaç ve gıda malzemesi alımlarının, 4734 sayılı Kanun’un istisna maddesi çerçevesinde uygun olmadığı tespit edilmiştir. İlgili kanun gereği, bu tür alımların ancak kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere yapılması mümkündür. Ancak belediyelerin bu tür bir görevi bulunmadığı için, söz konusu alımların ihale yoluyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Sonuç olarak, Kamu İdaresi tarafından gerçekleştirilen peyzaj ve gıda malzemesi alımları, 4734 sayılı Kanun’un istisna maddesi kapsamına girmemekte ve bu nedenle ihale süreçleri ile yapılmalıdır. Bu durum, kamu kaynaklarının etkin kullanımı ve rekabetçi şartların sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: İstisna Kapsamında Olmayan Alımların İhale Yapılmaksızın Gerçekleştirilmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Kamu İdaresi tarafından gerçekleştirilen peyzaj ve gıda malzemeleri alımlarının, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nda belirlenen istisna şartları oluşmadığı halde ihale yapılmadan alındığı görülmüştür.
Kamu İhale Kanunu’nun “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (a) bendinde Kanun kapsamında bulunan kuruluşların; yasal düzenlemeler gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere doğrudan üreticilerden veya ortaklarından yapacakları tarım ürünü alımlarının istisna kapsamında olacağı hüküm altına alınmıştır.
Kanuna tabi olan kuruluşların, tarım ürünleri ile gıda malzemeleri alımlarının istisna kapsamında gerçekleştirilebilmesi için kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere olması ve doğrudan üreticilerden veya ortaklarından alınmış olması gerekmektedir.
5393 sayılı Belediye Kanunu çerçevesinde belediyelere; tarım ürünlerini ve gıda malzemelerini işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere herhangi bir görev ya da yetki verilmemiştir. Kuruluş amacı veya mevzuatı gereği böyle bir görevi bulunmayan belediyelerce peyzaj malzemesi ile gıda malzemesi alımlarının 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (a) bendi kapsamında yapılamayacağı açıktır.
Yapılan incelemede, Kamu İdaresi tarafından “Belediye Sınırları İçerisinde Yeni Yapılan Parkların Uygulanmasında Kullanılmak Üzere Ağaç ve Çalı Satın Alınması İşi” ile “Belediye Sınırları İçerisinde Ağaçlandırma Alanlarında Kullanılmak Üzere Ağaç Satın Alınması İşi” ve “Sosyal Destek Hizmetleri Bünyesindeki Birimlerin Hizmetlerinde ve Müdürlüğe Bağlı İşletmelerde Kullanılmak Üzere Gıda Malzemeleri Alımı İşi” kapsamında yapılan peyzaj malzemesi alımları ile gıda malzemesi alımlarının 4734 sayılı Kanun’un “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (a) bendi kapsamında gerçekleştirildiği dolayısıyla istisna şartları sağlanmadığı halde ihaleye çıkılmadan alım yapıldığı tespit edilmiştir.
Ancak, 4734 sayılı Kanun’un 3/a maddesi ve madde gerekçesi incelendiğinde, mevzubahis edilen alımların istisna kapsamında olabilmesi için, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği bu ürünlerin işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere alınması, ayrıca bu alımların doğası gereği ihale ile alımının mümkün olmaması gerekmektedir. Bu çerçevede, kanun koyucunun bu madde kapsamında istisna kapsamına aldığı alımların Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü ve Toprak Mahsulleri Ofisi vb. gibi kuruluş amacı ve mevzuatı gereği belirlenmiş tarımsal ürünleri alan, işleyen, satan kurumların alımları olduğu değerlendirilmektedir.
Kamu İdaresi cevabında 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3’üncü maddesinin (a) bendinde belirtilen kuruluşlar arasında belediyelerin de olduğu, ağaç ve çalının dikilmek üzere yani “değerlendirmek” amacıyla alındığı ve tarım veya hayvancılık ile ilgili ürün alımı yapıldığı ifade edilmiştir. Alımı yapılan gıda malzemeleri konusunda ise Kanun’da belirtilen “değerlendirmek” tanımına uygun hareket edildiği ve gıda alımının kanunun lafzıyla uyum içerisinde olduğu belirtilmiştir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (a) bendine göre tarım ve hayvancılıkla ilgili ürünlerin doğrudan üreticilerden veya ortaklarından istisna kapsamında alınabilmesi için, alımı gerçekleştiren kuruluşun, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği söz konusu ürünleri işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere kurulmuş olması veya ilgili işlemleri yapma konusunda meşru bir görevin verilmiş olması gerekmektedir. Dolayısıyla 3’üncü maddenin (a) bendi kapsamına, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği; Et ve Süt Kurumu, Toprak Mahsulleri Ofisi, Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, Türkiye Şeker Fabrikaları, Orman Genel Müdürlüğü vb. kuruluşların doğrudan üreticilerden veya ortaklarından yapacakları alımları kapsadığı barizdir.
Madde içerisinde geçen “değerlendirmek” kavramının hangi anlamda kullanıldığını ortaya çıkarmak için ilgili bent yalnızca “değerlendirmek” kavramı üzerinden yorumlanmamalı aksine yazım sıralamasına uygun olarak eksiksiz bir şekilde dikkate alınmalıdır. Kanun lafzını bir bütün olarak göz önüne aldığımızda; söz konusu ürünü istisna kapsamına almak için sırasıyla “işlemek” yani emek vererek daha elverişli hale getirmek gerektiğinin, “değerlendirmek” yani ürüne değer kazandırıp kıymetlendirmek gerektiğinin, “iyileştirmek” yani bozukluğunu gidermek gerektiğinin ve son olarak “satmak” yani bir değer karşılığında bir malı alıcıya vermek gerektiğinin ifade edilmiş olduğu görülecektir.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14’üncü maddesinde belediyelere mahalli müşterek nitelikte olmak şartıyla çeşitli görev ve sorumluluklar yüklenmiş, bunlar arasında ağaçlandırma, park ve yeşil alanlar yapılması faaliyetlerinin bulunduğu hükme bağlanmıştır.
İlgili maddeye göre belediyelere; ağaçlandırma, park ve yeşil alanlar için 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (a) bendinde geçen kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak konusunda herhangi bir görev ve sorumluluk yüklenmemiş sadece bahsi geçen hizmetleri yapma veya yaptırma hususunda görev ve sorumluluk verilmiştir.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde; belediyelerin 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (a) bendinde belirtilen ürün alımlarını istisna kapsamında yapabilmesi için kuruluş amacının bu yönde olması veya yasal olarak söz konusu ürünleri işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere kurulmuş olması gerekmektedir. Ancak 5393 sayılı Kanun’da belediyelere bu yönde meşru bir görev ve sorumluluk yüklenmemiş olduğundan belediyelerin söz konusu ürünlerin alımını istisna kapsamında yapamayacağı, bu itibarla belediyeler tarafından bahse konu ürünlerin alımı ihale edilmek suretiyle rekabetçi şartlar altında ve rekabetçi fiyatlarla yapılması gerekmektedir.
Ayrıca 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinde geçen “değerlendirmek” kavramı ilgili madde bir bütün olarak okunduğunda “değer katmak, kıymet kazandırmak” şeklinde anlam kazandığı görülecektir. Öte yandan ilgili kavramın “kullanmak, tüketmek” anlamıyla kabul edilmesi hâlinde kamu idareleri tarım ve hayvancılıkla ilgili mal alımı işlerinin tamamını, en nihayetinde kullanılıp tüketildiği gerekçesiyle istisna kapsamında temin edecektir ki bu yorum Kanun’un amacına aykırılık oluşturacaktır.
Yukarıdaki açıklamalar çerçevesinde Kamu İdaresi tarafından yapılacak peyzaj ve gıda malzemesi alımlarının 4734 sayılı Kanun’un “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (a) bendi kapsamına alınamayacağı tabii olup söz konusu alımların Kanuna uygun olarak ihale yoluyla yapılması gerekmektedir.