Kamu Gelirinin Özel Bir Firma Tarafından Tahsil Edilmesi ve Gelirin Gayrisafi Olarak Kaydedilmemesi (Sayıştay)

BULGU: Kamu Gelirinin Özel Bir Firma Tarafından Tahsil Edilmesi ve Gelirin Gayrisafi Olarak Kaydedilmemesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi

Akıllı Bilet Yönetim Sistemi (ABYS) ile tahsil edilen toplu taşıma hizmet gelirinin gayrisafi olarak gelir kaydedilmediği görülmüştür.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesi kamu gelirini, kanunlarına dayanılarak toplanan vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay veya benzeri gelirler, faiz, zam ve ceza gelirleri, taşınır ve taşınmazlardan elde edilen her türlü gelirler ile hizmet karşılığı elde edilen gelirler, borçlanma araçlarının primli satışı suretiyle elde edilen gelirler, sosyal güvenlik primi kesintileri, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirler, şeklinde tanımlamıştır.

Kanun’un “Yetkisiz tahsil ve ödeme” başlıklı 72’nci maddesinde;

“Kanunların veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin öngördüğü şekilde yetkili kılınmamış hiçbir gerçek veya tüzel kişi, kamu adına tahsilat veya ödeme yapamaz.

…” Denilmektedir.

Toplu ulaşım gelirleri kamu geliridir. Bu kamu gelirinin ilgili Kanunlarda yetkilendirilmiş kişiler tarafından tahsil edilmesi gerektiği hususu açıktır.

Diğer taraftan, yine aynı Kanun’un “Bütçe ilkeleri” başlıklı 13’üncü maddesinin (f) fıkrasında tüm gelir ve giderlerin gayri safi olarak bütçelerde gösterileceği belirtilmiştir.

Bu çerçevede, Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin “Temel muhasebe kavramları ve ilkeleri ile genel yönetim muhasebe standartları, kuralları ve uygulanması” başlıklı 42’nci maddesine göre kurumların muhasebesi, 3/12/2014 tarihli ve 2014/7052 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin ikinci bölümünde belirlenen ve muhasebe ilke ve kurallarının dayanağını oluşturan temel muhasebe kavramları ile faaliyet sonuçları, bütçe uygulama sonuçları, nazım hesaplara ilişkin ilkeler ve varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar ilkelerinden oluşan bilanço ilkeleri ile üçüncü bölümünde belirlenen muhasebe standartları, kurallar ve uygulamalara ilişkin hükümler çerçevesinde yürütülecektir. Bahsi geçen Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Gayri safilik ilkesi” başlıklı 39’uncu maddesinde gelir ve giderlerin herhangi bir düzenleme veya standart ile aksi kararlaştırılmadıkça netleştirilmeden kaydedileceği hüküm altına alınmıştır.

Batman Belediyesi toplu taşıma sisteminde ücret tahsil yöntemi olarak kullanılan Akıllı Bilet Yönetim Sistemi (ABYS) 2010 yılından itibaren üçer yıllık sözleşmeler ile belediye otobüslerini kullanan vatandaşlardan ücret tahsil işlemini sağlamaktadır. Toplu taşımada kullanılan tüm cihazlar ilgili firma ile imzalanan teknik destek sözleşmesi ile yazılıma uygun olarak firma tarafından temin edilmekte ve kullanılmaktadır. Firmaya teknik destek sözleşmesi kapsamında hak edişler aylık olarak bir önceki ayda kullanılan aktif cihaz sayısı (günlük aktif cihaz x 5 tam bilet ücreti) karşılığında ödenmektedir. Bununla birlikte firma ile imzalanan dijital ana bayilik dolum sözleşmesi bulunmaktadır. Bu sözleşmenin “Mali esaslar” başlıklı 6’ncı maddesinde;

“6.1. A.., yapacağı tüm uygulamalarda ilgili kurum ve kuruluşlarla yapılacak entegrasyonlarda

A..’ in mevcutta uyguladığı bayi komisyonun dışında idare’ den herhangi bir kesinti yapmayacak ve ilgili kuruluşların erken ödeme, harcama, vb. uygulamalarında oluşacak hizmet bedellerini kullanıcıların bilgisine mutlaka sunulacaktır.

A.., ulasım kartlarına yapılacak tüm dolum/harcama/satışlardan kaynaklanan hakedişerini her işlem raporlarınca Asis bayi komisyonu düşüldükten sonra idare’ nin vereceği hesap numarasına gönderir.

A.. bayi komisyonu %4 olarak belirlenmiştir.

Bayi komisyonu haricinde banka komisyon oranları kırılımları; 0-25 TL 0,99 TL, 25,01-100 TL 1,99 TL 100,01-150 TL 2,99 TL 150,01-200 TL 3,99 TL olup, banka tarafından komisyon değişikliği olması durumunda idare ve son kullanıcılar bilgilendirilip güncelleme uygulanacaktır.

Banka komisyonu son kullanıcının onayına sunarak tahsil edilecektir.

Sözleşmeye konu olan ulaşım kartlarına Dolum/harcama ve satış; nakit yapılması durumunda sadece bayi komisyonu, online işlemlerde bayi komisyonuna ek banka komisyonu eklenecek ve son kullanıcıdan A.. tahsil edecektir.

Mobil Uygulama üzerinde oluşturulacak her bir sanal kart için kullanıcılardan, UKOME tarafından belirlenmiş olan Tam Ulaşım Kartı tutarının 4 TL altında satışa sunulacak olup, A.. tarafından tahsil edilecektir. Oluşturulan her bir Sanal Kart’ın sistem üzerinde saklanması karşılığında senelik olarak kullanıcılardan, yine UKOME tarafından belirlenmiş olan Tam Ulaşım Kartı tutarı A.. tarafından tahsil edilecektir.

Kiosk ve online (web ve mobil uygulama üzerinden) yapılabilecek vizeleme bedelleri UKOME tarafından belirlenen Vizeleme ücretleri tahsil edilecektir. Bu bedel %50 A.., %50 idare’ ye olarak gelir kaydedilecektir, A.. payı düştükten sonra idare’ nin ileteceği hesap numarasına gönderilecektir.

Sanal Kart uygulamasının aktif olmadığı durumlarda her bir NFC Bilet / QR Bilet kullanıcılarının onayına sunulacak bir bedel karşılığında oluşturulacaktır.

GSM Firmaları her bir dolum işlemi için kendi müşterilerine belirleyeceği oranlarda alınacak hizmet bedelleri dışında dolum miktarından ayrıca bir bedel almayacaktır.

6.9.1. A.., idare donanımlarının uygun olması halinde Kredi, Banka ve Ön ödemeli EMV Temassız Kart ile gerçekleşecek her bir 5,00 TL’ lik biniş için yolculardan biniş bedeline ek olarak 1.00 TL Hizmet bedeli almayacaktır. 5 TL’yi asan binişlerin her 5 TL’lik dilimi için ek olarak 1,00 TL hizmet bedeli eklenecektir. Hizmet bedel tutarından kredi kartı masrafları, takas komisyon masrafların ve erken ödeme komisyonları düşüldükten sonra (Madde 6.9.1’de belirtilen) kalan tutarın %50 A.., %S0 idare’ ye gelir kaydedilecektir.Hizmet bedel tutarından kredi kartı masrafları, takas komisyon masraftan ve erken ödeme komisyonları aşağıda bulunan tabloya göre uygulanacaktır.

Kredi, Banka ve Ön ödemeli EMV Temassız Kart ile binişte oluşacak takas komisyon masrafları, erken ödeme komisyonları vb. bankalar tarafından belirlenen bankalar arası takas oran ve üye işyeri komisyon oranlarının artması halinde ayni oranda arttırılacaktır.

Sözleşmeye konu tüm fiyatlar her yıl Yurtiçi Üfe Endeksi oranında artış yapılacaktır.” Denilmektedir.

Bu çerçevede, belediye otobüslerinden elde edilen gelirden %4 komisyon ile hizmet bedeli adı altında ilgili firmaya veya bilet satış bayilerine ödemede bulunulmaktadır.

Ancak, bu ödemenin fatura karşılığı ve gider yapılmak suretiyle değil yukarıda bahsedilen sözleşme gereği gelirden düşülmek suretiyle yapıldığı tespit edilmiştir.

Süreç şu şekilde özetlenebilir: Toplu taşımada kullanılan tam ve kişileştirilmiş (indirimli ve ücretsiz) kartlar sisteme uyumlu olacak şekilde ilgili firmadan 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 22/c maddesi uyarınca alınmaktadır. Kişiselleştirilmiş kartlar kimlik ve ilgili belgeler doğrultusunda kişiye özel olarak bir yıllık vize ile vatandaşa Belediye birimince ücreti mukabilinde teslim edilmektedir. Tam biletler ise ücreti karşılığı 68 adet bayi tarafından satılmaktadır. Kart satış işleminde bayi talep ettiği kart miktarını belirleyip ücretini Belediyenin ilgili hesabına yatırdıktan sonra kartlar bayiye teslim edilmektedir. Kart satışında bayi karı bulunmamaktadır. Kartlara bakiye yükleme işleminde ise yüklenen tutarın %4’ü komisyon ücreti olarak bayiye veya firmaya kalmaktadır. Ayrıca, kart dışında toplu taşımada kredi/banka kartı ile ödeme seçeneği de mevcuttur. Bu kartlar ile yapılan ödemelerde her 5 Lira için 1 Lira olmak üzere tam bilet fiyatına ekleme yapılmak üzere (12,00 TL tam bilet ücreti + 3 TL hizmet bedeli = 15 TL) hizmet bedeli olarak ücret tahsil edilmektedir. Fazladan kredi kartından tahsil edilen hizmet bedelinin %25’i banka komisyonu geri kalan %75 ise firma ve belediyeye yarısı nispetinde pay edilmektedir. Tahsil edilen tüm ücretler dijital dolum sözleşmesinin 4’üncü maddesi gereği öncelikle firmanın/bayinin banka hesabında toplanmakta ve yukarıda belirtildiği şekilde komisyon ile hizmet bedeli kesildikten sonra ertesi gün Belediye banka hesabına aktarılmaktadır. Banka hesabına gelen miktar kadar gelir tahakkuk ve tahsil kaydı yapılarak işlem tamamlanmaktır.

Ancak, gerek yukarıda söz edilen 5018 sayılı Kanun gerekse ilgili yönetmeliklerde gelir ve giderlerin gayri safi olarak bütçelere kaydedileceği ve kamu gelirinin Kanunlarla yetkilendirilmiş kişiler tarafından tahsil edileceği hüküm altına alınmıştır. Belediyede ise toplu ulaşım gelirleri imzalanan sözleşme gereği özel firmalar tarafından tahsil edilmekle birlikte gayri safi olarak değil komisyon ve hizmet gideri düşürülerek ilgili gelir hesabına kaydedilmektedir.

Bu şekilde, 2024 yılında elde edilen toplam 93.465.636,62 TL ulaşım gelirinin özel firmalar tarafından tahsil edildiği ve ayrıca bu gelirden fatura edilmeyip ilgili gider hesabında gösterilmeyen mahsup edilen gelir tutar toplamının 5.025.827,67 TL olduğu hesaplanmıştır. Ayrıca yapılan hatalı uygulamaya vergi kanunları yönüyle bakıldığında ise söz konusu 5.025.827,67 TL tutar kadar firma ve bayilerin vergilendirilmemiş kazancı ile tahakkuk ettirilmemiş Katma Değer Vergisi boyutunun olduğu değerlendirilmektedir.

Kamu İdaresi cevabında bulgu konusu husus olan Akıllı Bilet Yönetim Sistemi (ABYS) ile tahsil edilen toplu taşıma hizmet gelirinin gayrisafi olarak gelir kaydedilmesine katılmış olup düzeltici işlemlere başlandığını ifade etmiştir. ABYS ile tahsil edilen gelirin tamamının belediye hesaplarına girmediği hususu ile ilgili olarak ise herhangi bir düzeltici işlem yapıldığı belirtilmemiştir.

Sonuç olarak, kamu gelirinin Kanun’la yetkilendirilmiş kişiler tarafından tahsil edilmesi yönünde Akıllı Bilet Yönetim Sistemi uygulamasının sağlanması gerektiği ve faaliyet sonuçları tablosunda ulaşım gelirlerinin safi olarak tahsil edilmesi suretiyle ilgili 600 Gelirler Hesabı ile 630 Giderler Hesabında 5.025.827,67 TL eksik yer almasına neden olunduğu değerlendirilmektedir.