Kıdem Tazminatı Karşılıklarıyla İlgili Muhasebe Kayıtlarının Fiili Durumu Yansıtmaması (Sayıştay)

BULGU: Kıdem Tazminatı Karşılıklarıyla İlgili Muhasebe Kayıtlarının Fiili Durumu Yansıtmaması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

A) Bakanlığın mali tablolarında yapılan incelemelerde, işçi statüsünde çalışan personel için hesaplanarak 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabında muhasebeleştirilen kıdem tazminatı karşılıklarının tam ve doğruyu yansıtmadığı görülmüştür.
Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Temel kavramlar” başlıklı 5’inci maddesinde;
“(1) Genel yönetim muhasebesi, muhasebe ilke ve kurallarının dayanağını oluşturan ve aşağıda belirtilen kavramlara göre yürütülür:
b) Dönemsellik: Kamu idarelerinin faaliyetleri, belirli dönemlerde raporlanır ve her dönemin faaliyet sonuçları diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanır.
c) İhtiyatlılık: Muhasebe uygulamasında muhtemel risklere ve olaylara karşı bu Yönetmelikte belirtilen durumlarda karşılık ayrılır. Faaliyet sonucunu değiştirmeye yönelik olarak gizli yedekler ya da gereğinden fazla karşılık ayrılamaz.
…” hükmü yer almaktadır.
01.09.1971 tarih ve 13943 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 1475 sayılı İş
Kanunu’nun yürürlüğe devam eden kıdem tazminatını düzenleyen 14’üncü maddesinde;
“Bu Kanuna tabi işçilerin hizmet akitlerinin:
Feshedilmesi veya kadının evlendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde kendi arzusu ile sona erdirmesi veya işçinin ölümü sebebiyle son bulması hallerinde işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır.
Kıdem tazminatının hesaplanması, son ücret üzerinden yapılır. Parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hallerde son bir yıllık süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle bulunacak ortalama ücret bu tazminatın hesabına esas tutulur.” denilmektedir.
27.12.2014 tarihli ve 29218 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Merkezî Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabının niteliğini düzenleyen 342’nci maddesinde bu hesabın, ilgili mevzuatı uyarınca belirlenecek esaslar çerçevesinde ayrılan uzun vadeli kıdem tazminatları karşılıklarının izlenmesi için kullanılacağı hükme bağlanmıştır.
Yukarıda yazılı hükümlere göre, işverenler bünyesinde çalıştırdığı işçiler için hesap edeceği uzun vadeli kıdem tazminatı karşılıklarını 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabında muhasebeleştirmesi gerekmektedir.
Ayrıca, Muhasebat Genel Müdürlüğünün “Kıdem tazminatı” başlıklı 20.05.2016 tarih ve 9430 sayılı yazısında da;
2016 yılı ve sonraki yılların dönem sonlarında, kamu idarelerinden alınan kıdem tazminatı hesaplama listesinin toplam tutarı muhasebe birimlerince 630-Giderler Hesabı borç, 472-Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak,
472-Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabında kayıtlı önceki dönemlere ait tutarların, o yıl için belirlenen kıdem tazminatı tutarı üzerinden güncellenmesini teminen, kamu idarelerinin ilgili birimlerinden alınan kıdem tazminatı güncelleme listesinde yer alan toplam tutar, 630- Giderler Hesabına borç, 472-Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak,
Daha önceki yıllarda hesaplanarak 472-Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına kaydedilmiş tutarlardan, izleyen dönemde ödeneceği kamu idarelerince muhasebe birimlerine bildirilen tutarlar dönem sonlarında 472-Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına borç, 372- Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak,
… kaydedilecektir.”
denilerek, yukarıdaki mevzuat hükümleri doğrultusunda kıdem tazminatı karşılığı ayrılmasına ilişkin açıklamalara yer verilirken önceki dönemlerde ayrılan karşılıkların güncellenmesi gerektiği belirtilmiştir. Buna göre; 2022 yılı sonu itibariyle ilgili birimce, kıdem tazminatı karşılıklarının güncel tutarını gösteren listenin düzenlenerek muhasebe birimine gönderilmesi ve muhasebe birimince kıdem tazminatı karşılıklarının 630 Giderler Hesabına borç, 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak kaydedilerek güncellenmesi gerekmektedir.
Yapılan denetimlerde, Bakanlık merkez birimlerinde çalışan işçiler için 2016 yılından bu yana herhangi bir kayıt ve güncelleme işlemi yapmadığı görülmüştür.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri gereğince Bakanlık bünyesinde istihdam edilen işçiler için muhasebenin ihtiyatlılık kavramı ve dönemsellik ilkesi gereği 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı ve 630 Giderler Hesabını kullanmak suretiyle kıdem tazminatı karşılığı ayırması ve sözü edilen kıdem tazminatı karşılıkların mali tablolarda tam ve doğru bir şekilde yer alması için, önceki dönemlere ait karşılık tutarlarının güncellenmesi ve bu karşılıklardan faaliyet dönemi içerisinde ödenmesi öngörülen kıdem tazminatlarına ait kısımlarının 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı hesabına aktarması gerekmektedir.
B- 2022 yılında kıdem tazminatını hak edecek şekilde hizmet akdi sona eren işçilere kıdem tazminatı ödendiği ancak ödenen tutarların 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabından düşülmediği tespit edilmiştir.
27.12.2014 tarihli ve 29218 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Merkezî Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabının işleyişini düzenleyen 343’üncü maddesinde faaliyet döneminden sonraki yıllarda ödenecek kıdem tazminatları için ayrılan karşılıklar bu hesaba alacak, 630 Giderler Hesabına borç kaydedileceği, Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabında kayıtlı tutarlardan, izleyen dönemde ödeneceği öngörülen kıdem tazminatı karşılıklarının dönem sonunda bu hesaba borç, kısa vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grubu içindeki 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak kaydedileceği,
Mezkûr Yönetmeliğin 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabının işleyişini düzenleyen 292’nci maddesinde ödenen kıdem tazminatı tutarlarının bir taraftan karşılık ayrılmış kısmı bu hesaba, karşılık ayrılmamış kısmı ise 630 Giderler Hesabına borç, ödenecek tutar 103 Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabı, 325 Nakit Talep ve Tahsisleri Hesabı ya da ilgili diğer hesaplara alacak; diğer taraftan toplam tutar 830 Bütçe Giderleri Hesabına borç, 835 Gider Yansıtma Hesabına alacak kaydedileceği, hüküm altına alınmıştır.
Bu iki hüküm birlikte değerlendirildiğinde, hizmet akdinin kıdem tazminatını hak edecek şekilde son bulması ve izleyen dönemde kıdem tazminatının ödenecek olması halinde 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabında o işçi için öngörülen kıdem tazminatı karşılık tutarının dönem sonunda 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak kaydedileceği ve söz konusu kıdem tazminatının işçiye ödenmesi durumunda da ödenen kıdem tazminatı tutarlarının, bir taraftan karşılık ayrılmış kısmı 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına, karşılık ayrılmamış kısmı ise 630 Giderler Hesabına borç, ödenecek tutar 103 Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabı, 325 Nakit Talep ve Tahsisleri Hesabı ya da ilgili diğer hesaplara alacak; diğer taraftan toplam tutar 830 Bütçe Giderleri Hesabına borç, 835 Gider Yansıtma Hesabına alacak kaydedileceği hükme bağlanmıştır.
Bakanlığın kıdem tazminatlarıyla ilgili iş ve işlemleri incelendiğinde, 2022 yılında kıdem tazminatını hak edecek şekilde hizmet akdi sona eren işçiler için 2.785.731,02 TL’lik ödeme yapıldığı ancak bu ödemelerin işçiler adına daha önceden ayrılmış olan kıdem tazminatı karşılığı hesabından düşülmeyerek ödenen tutarın doğrudan giderleştirildiği görülmüştür. Yapılmayan bu muhasebe kaydı sebebiyle ilgili tutar kadar 372 Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabının fazla görünmesine sebebiyet verildiği tespit edilmiştir.
Yukarıda bahsedilen mevzuat hükümleri uyarınca kıdem tazminatı ödemelerinin ilgili karşılık hesabından yapılması gerekmektedir.