|
ÖZET: Köy ve belediyelerin elde ettiği mera gelirlerinin izlenmediği, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda ortaya konmuştur. Mera, yaylak ve kışlak alanlarının sürdürülebilirliğini artırmak amacıyla bu gelirlerin toplanması ve kullanılması mevzuatla belirlenmiş olmasına rağmen, elde edilen gelirlerin amacına uygun olarak harcanmadığı tespit edilmiştir. 4342 sayılı Mera Kanunu’na göre, köy ve belediyeler, mera alanlarının ıslahı için gerekli fonları toplamakla yükümlüdür. Ancak, bu gelirlerin yalnızca belirlenen projelerde kullanılması gerektiği halde, 2024 yılı itibarıyla sadece Tokat ilinde bir ıslah projesi yürütüldüğü bilgisi alınmıştır.
Mera gelirlerinin izlenmesi açısından yapılan incelemelerde, 2023 ve 2024 yıllarında bazı belediyelerin elde ettiği gelirler belirlenmiş, ancak bu kaynakların ıslah projelerinde kullanılmadığı anlaşılmıştır. 2024 yılı itibarıyla 30 belediyenin toplam 8.744.316,66 TL alacak bakiyesi bulunduğu tespit edilmiştir. Mera Yönetim Birlikleri’nin kurulmamış olması, bu gelirlerin amacına uygun harcanmasını engelleyen bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak, mera gelirlerinin etkin bir şekilde kullanılabilmesi için Mera Yönetim Birlikleri’nin oluşturulması veya mevcut gelirlerin hangi organlar tarafından yönetileceğinin mevzuatla belirlenmesi gerekmektedir. Bu adımlar, mera alanlarının ıslah ve geliştirilmesi için gerekli kaynakların doğru bir şekilde yönlendirilmesini sağlayacaktır. |
BULGU: Köy ve Belediyelerce Elde Edilen Mera Gelirlerinin Takip Edilmemesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
Mera, yaylak ve kışlak alanları ile umuma ait çayır ve otlakların sürdürülebilirliğinin sağlanması ve verimliliğinin artırılmasına yönelik olarak, ilgili köy ve belediyelere ıslah ve geliştirme çalışmalarında kullanılmak üzere mera mevzuatı uyarınca gelir elde etme imkanı sağlanmış olmasına karşın elde edilen bu gelirlerin takip edilmediği ve amacına yönelik olarak kullanılamadığı tespit edilmiştir.
25.02.1998 tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanunu’ nun “Mera, Yaylak ve Kışlakların Hukuki Durumu” başlıklı 27.02.2013 tarihli ve 6443 sayılı Kanun’un birinci maddesi ile değişik dördüncü maddesinin (4) fıkrasında;
“Amaç dışı kullanılmak suretiyle vasıfları bozulan mera, yaylak ve kışlakları tekrar eski konumuna getirmek amacı ile yapılan veya yapılacak olan masraflar sebebiyet verenlerden tahsil edilir. Yapılan masraflar karşılığı tahsil edilen tutarlar genel bütçeye, yapılacak olan masraflar karşılığı tahsil edilen tutarlar ise il müdürlüklerince hazırlanan ıslah projelerine uygun olarak o yerin ıslah çalışmalarında kullanılmak üzere köy sandığında veya belediye bütçesinde açılacak hesaba gelir kaydedilir.” denilmiştir.
Yine aynı Kanun’un “Tahsis Kararı” başlıklı 12. maddesinde;
“…İhtiyaçtan fazla çıkan kısım ise, ihtiyaç içinde bulunan çevre köy veya belediyelerle hayvancılık yapan özel veya tüzel kişilere kiralanabilir. Ancak kiralama durumu tahsis edilen köy ve belediyelerin hayvan sayısına göre her 5 yılda yeniden değerlendirilir.
Ayrıca bu Kanun kapsamına alınmakla birlikte, ancak ıslah edilmek suretiyle mera olarak kullanılabilecek alanlar, gerekli ıslah işlemlerini taahhüt eden özel ve tüzel kişilere kiralanabilir.
Kiralama usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.
(Ek fıkra: 27/2/2013-6443/2 md.) Kiralanacak alanda hayvancılık için gerekli bakım, barınma ve su ihtiyaçlarını karşılayacak zorunlu hayvancılık tesisleri kurulabilir. Bu tesislerin taban alanı, kiralanacak alanın yüzölçümünün yüzde birini geçemez. Bu oranı bir katına kadar artırmaya Cumhurbaşkanı yetkilidir. Bu tesislerin yapılması ve kullanılması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.”,
“İhtiyaç Fazlası Ürünlerin Satılması” başlıklı 25. maddesinde;
“Mera, yaylak ve kışlaklardan elde edilen ürünlerin ihtiyaç fazlası, Mera Yönetim Birlikleri kararı ile satılabilir. Bu satıştan elde edilen gelir, mera alanlarının geliştirilmesi amacı ile köy sandığına veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba gelir kaydedilir ve amacı dışında kullanılamaz.”
“Mera, Yaylak ve Kışlaklardan Yararlananların Yükümlülükleri” başlıklı 26. maddesinin ikinci fıkrasında;
“Mera, yaylak ve kışlaklardan komisyonca tespit edilecek otlatma haklarına göre yararlanacak hak sahipleri bölgenin ekonomik durumu, otlatma kapasitesi ve otlatma süresi dikkate alınarak, komisyonca her yıl tespit edilecek belli bir ücreti ödemekle yükümlüdürler. Bu alanlarda otlatma hakkının üstünde hayvan otlatılamaz, otlatma haklarından fazla hayvan otlatanlardan bu ücret, fazla her hayvan sayısı için üç katı olarak tahsil edilir. Muhtarlık veya belediyeler tarafından bu amaçla yapılacak tahsilat, o yerin mera alanlarının ıslah ve geliştirilmesi amacı ile köy sandığına veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba gelir kaydedilir ve amacı dışında kullanılamaz.” denilmiştir.
25.02.1998 tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanunu ile 11.06.1998 tarihli ve 4368 sayılı Mera Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun’un uygulanmasının usul ve esaslarını düzenleyen Mera Yönetmeliği’ nin Mera Yönetim Birliklerinin Görevleri” başlıklı 12. Maddesinde;
Aynı Yönetmeliğin “Mera Yönetim Birliklerinin Görevleri” başlıklı 12. Maddesinde;
– Mera Yönetim Birliklerinin görevleri aşağıda gösterilmiştir.
çayır, mera, yaylak ve kışlaklardan elde edilecek ihtiyaç fazlası ürünlerin satılmasını, gelirlerinin köy sandığına veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba yatırılmasını sağlar.
Otlatma hakkında doğan gelirlerin yani otlatma ücretlerinin toplanması, köy sandığına veya belediye bütçesine ayrı bir hesaba yatırılmasını ve bunların mevzuata uygun olarak harcanmasını sağlar. Komisyonca belirlenecek ayni ve nakdi katkıların toplanarak mera ıslah ve geliştirme işlerinde kullanımını gerçekleştirir.” ve
“Göçerlerin Mera Yaylak ve Kışlaklardan Yararlanma Usul ve Esasları”nı düzenleyen 30.09.2021 tarihli ve 31614 sayılı Resmi Gazete ile değişik 13. maddesinin d bendinde;
“d) Otlatma bedellerinin (Değişik ibare:RG-30/9/2021-31614) % 75’i köy sandığına veya belediyede açılacak hesaba gelir olarak kaydedilir. Kalan kısmı ise otlatma izni verildiğini belirten sözleşmenin yapılması sırasında mera gelirleri olarak genel bütçeye gelir kaydedilir. (Değişik üçüncü cümle:RG-30/9/2021-31614) Otlatma bedelinden köy sandığına veya belediyede açılacak hesaba gelir olarak kaydedilen tutarlar ilgili köy veya belediyelerde İl Mera Komisyonunca uygun görülen mera ıslah ve geliştirme işleri haricinde kullanılamaz.” denilmiştir.
Yukarıdaki mevzuat hükümlerinden de anlaşılacağı üzere ilgili köy veya belediyeler, mera, yaylak ve kışlakların eski hale getirilmeleri için yapılacak olan masraflar karşılığı tahsil edilen ve ihtiyaç fazlası ürünlerin satışından elde edilen tutarlar ile göçerlerin mera yaylak ve kışlaklardan yararlanmalarının karşılığı olan otlatma bedellerinin %75’ini gelir olarak elde etmektedir. Yine mevzuat hükümlerinde ilgili köy veya belediyelerce elde edilen bu gelirlerin sadece söz konusu mera, yaylak ve kışlağın ıslah ve geliştirme işlerinde kullanılacağı hüküm altına alınmıştır.
Yapılan görüşmelerde köy ve belediyelere yatırılan, ıslah ve geliştirme amacıyla kullanılması gereken mera gelirlerinin bu amaçla kullanılıp kullanılmadığı araştırılmış, 2024 yılında sadece Tokat ilinde bir adet ıslah ve geliştirme projesi yürütüldüğü bilgisi alınmıştır. Köylere yatırılan bedellerin tespiti mümkün olmamakla birlikte, belediyelere yatırılan mera gelirlerinin miktarını tespit amacıyla bir çalışma yürütülmüş, sadece yevmiye kayıtları Sayıştaya intikal eden belediyelerin 2023 ve 2024 yıllarında elde ettikleri gelirler tespit edilebilmiştir. 2023 yılında 77 belediyede 18.201.402,90 TL’sı, 2024 yılında 66 belediyede 20.802.981,03 TL sı gelirler hesabına kayıt yapıldığı, 2024 yıl sonu itibariyle 120, 121, 122, 220 ve 222 nolu alacak hesaplarında toplamda 8.744.316,66 TL borç bakiyesi tespit edilmiştir. Bir başka deyişle 30 belediyenin mera gelirlerinden 2024 yıl sonu itibarıyla 8.744.316,66 TL tespit edilebilen alacağı bulunmaktadır. İlgili belediyelerdeki muhasebe kayıtlarının hata ve yanlışlıkları bir yana bırakıldığında dahi mera ıslahında kullanılmak üzere belediye hesaplarında her yıl biriken bir kaynak bulunmakla birlikte, bu kaynakların ıslah ve geliştirme projelerinde kullanılamadığı anlaşılmaktadır. Köy tüzel kişiliklerine ait hesaplarda da benzer şeklide bir kaynağın birikmesi muhtemeldir. Ancak köy veya belediye hesaplarında bulunan kaynakların mera ıslah ve geliştirilmesinde kullanılabilmesi için gerekli olan Mera Yönetim Birliklerinin kurulamaması nedeniyle, alternatif herhangi bir usul de geliştirilmediğinden, belediye ve köy tüzel kişiliklerinde biriken kaynaklar atıl olarak kalmaktadır. Zira Mera Yönetmeliği’nin 12 nci maddesine göre “otlatma ücretlerinin toplanması köy sandığına veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba yatırılmasına ve bunların mevzuata uygun olarak harcanmasını sağlama” görevi Mera Yönetim Birliklerine verilmiştir.
Köy veya belediyeler tarafından elde edilen mera gelirlerinin amaçlarına uygun kullanılamamasının nedeni Mera Yönetim Birliklerinin kurulamayan köy ve belediyelerde bu gelirlerin hangi organlar tarafından amacına uygun olarak harcanmasının sağlanması hususunun mevzuatla belirlenmemesinden kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
Mera, yaylak ve kışlak alanları ile umuma ait çayır ve otlakların sürdürülebilirliğinin sağlanması ve verimliliğinin artırılmasına amacıyla ilgili mevzuat uyarınca köy veya belediyeler tarafından elde edilen mera gelirlerinin amaçlarına uygun olarak mera, yaylak ve kışlakların ıslah ve geliştirilmesi projelerinde kullanılması için
-Mera Yönetim Birliklerinin kurdurulmasının sağlanması,
-Mümkün olmaması durumunda, hesaplarda biriken gelirlerin amacına doğrultusunda harcanabilmesi için yetkili ve sorumlu olacakların mevzuatla belirlenmesi
gerektiği değerlendirilmektedir.