Lisanssız Yenilenebilir Üretim Tesisi Proje Onay ve Kabul İşlemleri Karşılığında Hizmet Bedeli Alınmasına İlişkin Yasal Düzenleme Yapılmasının Gerekliliği (Sayıştay)

BULGU: Lisanssız Yenilenebilir Üretim Tesisi Proje Onay ve Kabul İşlemleri Karşılığında Hizmet Bedeli Alınmasına İlişkin Yasal Düzenleme Yapılmasının Gerekliliği

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Önlisanslı ve lisanslı üretim tesisleri dışındaki, lisanssız yenilenebilir üretim tesislerine ilişkin proje onay, geçici ve kesin kabul yetkisinin Bakanlık tarafından TEDAŞ’a (Türkiye Elektrik Dağitim A.Ş.) devredildiği, TEDAŞ’ın vermiş olduğu bu hizmetler karşılığında bedel aldığı, ancak bu bedellerin alınmasına ilişkin yasal bir düzenlemenin bulunmaması, başka bir ifadeyle hukuki dayanaktan yoksun olduğu gerekçesiyle ilgililer tarafından TEDAŞ aleyhine açılan davalar sebebiyle alınan bedellerin iade edildiği görülmüştür.
Elektrik tesislerinin proje onay ve kabul işlemleri, ilgili mevzuatı kapsamında Bakanlıkça yetki verilmek sureti ile diğer kurum ve kuruluşlarca yürütülmektedir. 6446 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun “Lisanssız yürütülebilecek faaliyetler” başlıklı 14’üncü maddesinde:
“(1) Lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf faaliyetler şunlardır:
b) Kurulu gücü azami bir megavatlık yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisi
(3) Lisans alma yükümlülüğünden muaf olan yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik enerjisi üreten kişilerin ihtiyacının üzerinde ürettiği elektrik enerjisinin sisteme verilmesi hâlinde elektrik enerjisi son kaynak tedarik şirketince, 10/5/2005 tarihli ve 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun kapsamında belirlenen fiyatlardan alınır.
(4) Bu kişilerin sisteme bağlanmasına ilişkin teknik usul ve esaslar ile satışa, başvuru yapılmasına ve denetim yapılmasına ilişkin usul ve esaslar Kurum tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.” denilmektedir. Aynı maddenin 2’nci fıkrasında, Cumhurbaşkanı, üretim tesislerinin kurulu güç üst sınırını kaynak bazında beş katına kadar artırmaya yetkilidir hükmüne yer verilmiştir.
Kurum (Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu) tarafından çıkarılan ve halen yürürlükte olan “Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği” nin “Bağlantı anlaşması başvurusu” başlıklı 17’nci maddesinde:
“(1) Kendisine bağlantı anlaşmasına çağrı mektubu tebliğ edilenlere, bağlantı anlaşmasına çağrı mektubunun tebliğ tarihinden itibaren yüz seksen gün süre verilir. Bağlantı anlaşmasına çağrı mektubu sahipleri söz konusu sürenin ilk doksan günü içerisinde üretim tesisi ve varsa bağlantı hattı projesini Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kurum ve/veya tüzel kişilerin onayına sunar. Doksan gün içerisinde proje onayı için başvuruda bulunmayan gerçek veya tüzel kişilerin bağlantı başvuruları geçersiz sayılarak sunmuş oldukları belgeler kendilerine iade edilir.” denilerek, bağlantı hattı projelerinin, Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kurum ve/veya tüzel kişilerin onayına sunulacağı belirtilmiştir.
6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun Ek 1’inci maddesindeki;
“EkMadde 1 – (Ek: 2/7/2018-KHK-703/9 md.) (1) Elektrik üretim, iletim, dağıtım ve tüketim tesislerinin milli menfaatlere ve modern teknolojiye uygun şekilde kurulması ve işletilmesi için gerekli yükümlülükleri ile ilgili olarak inceleme, tespit, raporlama, proje onay ve kabul işlemleri yapmak üzere; ihtisas sahibi kamu kurum ve kuruluşlarını, bu Kanun kapsamında dağıtım lisansı sahibi tüzel kişileri veya özel hukuk tüzel kişilerini görevlendirme, yetkilendirme veya bu tüzel kişilerden hizmet satın alma ve bu tüzel kişilerin nitelikleri, yetkilendirilmesi, hak ve yükümlülükleri ile bu tüzel kişilere uygulanacak yaptırımlar ve diğer hususlar Bakanlık tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.” hükme istinaden, bağlantı hattı projelerinin onay işlemlerinin, ilgili mevzuat, standart ve şartnamelere uygun olarak yapılması veya yaptırılmasına ilişkin hususlar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından çıkarılan ve 30.12.2014 tarihli mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe konulan “Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği”nde düzenlenmiştir.
Adı geçen Yönetmeliğin “Tanımlar ve kısaltmalar” başlıklı 4’üncü maddesinde:
“jj) Proje onay birimi (POB): Elektrik tesislerinin, hesap ve raporlarını inceleyerek proje paftalarını onaylamak üzere görevlendirilmiş Bakanlık birimini veya bu amaçla Bakanlık tarafından yetkilendirilen ihtisas sahibi kurum/kuruluş veya tüzel kişileri,”
“Yetki devri” başlıklı 8’inci maddesinde:
“(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki elektrik tesislerinin proje onay ve onaylı projelerine göre yapılan tesislerin kabul işlemleri ve tutanak onay işlemleri yetkisi Bakanlığa aittir. (Değişik cümle:RG-10/5/2021-31480) Bu yetki Bakanlık tarafından doğrudan kullanılabileceği gibi bu işlemler, ihtisas sahibi kurum/kuruluş ve/veya tüzel kişilerle birlikte yapılabilir veya ihtisas sahibi kurum/kuruluş ve/veya tüzel kişilere yetki devretmek suretiyle yaptırılabilir.”
(2) Bakanlık, tesislerin proje onay ve kabul işlemleri ile tutanak onay işlemleri yetkilendirmesini; tesislerin niteliği, yetkilendirilen tüzel kişiler ile yetkilendirme süresi ve benzeri bilgileri içerecek şekilde, bir benzeri EK-1’de yer alan belge ile düzenler ve internet sitesinde yayımlar. Gerekli görülmesi halinde cari yıl içerisinde yapılan yetkilendirmeler,
Bakanlık Oluru ile geçerlik süresi en az ilan edildiği yılın sonuna kadar olmak üzere revize edilerek, Bakanlığın internet sayfasında yayımlanır.”
“Usul ve esaslar” başlıklı 9’uncu maddesinde:
“(1) POB’lar bu Yönetmelik hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla ve Bakanlığın olumlu görüşünü almalarını müteakip, proje, hesap ve raporların kapsamı, hazırlanması, sunuluşu ve onayına ilişkin usul ve esasları belirleyerek yayımlayabilir.
Proje onayı yapılmayan tesislere hiçbir suretle enerji verilemez.
Proje onayı yapılmayan elektrik tesisinin kabulü yapılamaz.”
Şeklinde hükümlere yer verilmiştir.
Elektrik tesislerinin proje onay ve kabul işlemleri, ilgili mevzuatı kapsamında Bakanlıkça yetki verilmek sureti ile diğer kurum ve kuruluşlarca yürütülmektedir.
Bakanlık, önlisanslı ve lisanslı üretim tesisleri dışındaki yenilenebilir üretim tesislerine ilişkin onay yetkisini yukarıda anılan hükümler uyarınca, 22.12.2020 tarihinde Bakanlığın internet sayfasında yayımlanmak suretiyle TEDAŞ’ a devretmiştir.
Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği’nin 9’uncu maddesi hükmüne göre, proje onaylama yetkisi devredilen “Proje Onay Birimleri (POB) Yönetmelik hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla proje, hesap ve raporların kapsamı, hazırlanması, sunuluşu ve onayına ilişkin usul ve esasları belirleyerek yayımlayabilirler. Bu kapsamda TEDAŞ Yönetim Kurulunun, 23.08.2019 tarih ve 16-298 sayılı Kararı ile yürürlüğe konulan “Elektrik Tesislerinin Proje Onayı ve Kabul İşlemlerine Ait Yetkilendirmelere İlişkin Usul ve Esaslar” da, lisansız elektrik üretimine ilişkin projelerden proje onay, geçici ve kesin kabul bedelleri alınması düzenlenmiştir.
“Elektrik Tesislerinin Proje Onayı ve Kabul İşlemlerine Ait Yetkilendirmelere İlişkin Usul ve Esaslar” da proje onayı ve kabul işlemlerine ilişkin hizmet bedeli alınması düzenlenmiş ise de; vergi, harç ve benzeri mali yükümlerin kanunla konulabileceğine ilişkin Anayasal ilke doğrultusunda; 6446 sayılı Elektrik Piyasasi Kanunu ile diğer Kanunlarda elektrik piyasasında lisanssız elektrik üretimi yapacak tesislere yönelik proje onayları için bedel alınacağına ilişkin bir hükme yer verilmediği dolayısıyla alınan bedellerin hukuki dayanaktan yoksun olduğu ve ilgililere iade edilmesi gerektiği yönünde mahkemeler tarafından kararlar verilmektedir.
Bu kapsamda 2021 yılı içinde 130 dava açılmış, usul hataları sebebiyle reddedilenler dışında kalan 47 dava TEDAŞ aleyhine sonuçlanmış ve 1.855.523 TL tutarında proje onay bedeli iade edilmiştir. Bunun önlenmesi amacıyla TEDAŞ tarafindan 15.08.2018 ve 17.11.2020 tarihlerinde Bakanlığa gönderilen yazılarla Yönetmelik’te düzenleme yapılması talep edilmiştir.
TEDAŞ Genel Müdürlüğünün lisanssız yenilenebilir üretim tesislerine ilişkin yaptığı proje onay ve kabul hizmetleri, kamu hizmeti niteliğinde olmayıp, hizmetten yararlanan kişilerin özel yararına yöneliktir. Bu nedenle verilen hizmetler karşılığında bedel alınması gerekmektedir. Ancak bu yönde yasal bir düzenleme olmadığından bahisle alınan ücretler mahkemelerce iptal edilerek ilgilere iade edilmektedir.
Bakanlık cevabında;
“Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (KHK) çerçevesinde kurulmaktadır. Anılan KHK uyarınca KİT’ler; sermayelerinin tamamı Devlete ait olan, kendi yönetim kurulları bulunan, en üst düzey yetkili ve karar organı sıfatı ile yönetim kurulları eliyle özerk bir tarzda ve ekonominin kurallarına uygun olarak yönetilen kurum/kuruluşlardır.
233 sayılı KHK’nin “Teşebbüslerin uygulayacakları fiyatlar ve görev zararı uygulaması” başlıklı 35’inci maddesinde “Teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklıklar, işletmelerinde mal ve hizmet fiyatlarını tespitte serbesttirler.”denilmektedir.
Proje onay ve kabul işlemlerinde hizmet bedeli uygulamasının vergi, resim ve harç gibi addedilmesinin isabetli bir yaklaşım olmadığı ve KİT’lere yönelik mevcut kanuni düzenlemelerin TEDAŞ’ın proje onay ve kabul işlemlerinde hizmet bedeli alabilmesi bakımından gerekli dayanağı sağladığı tarafımızca düşünülse de, sonuç itibariyle konu yargı mercilerince farklı şekilde değerlendirildiğinden, iddia olunan hukuki dayanak noksanlığının kanuni düzenleme yapılması sureti ile giderilebileceği sonucu ortaya çıkmaktadır.
Bahse konu yasal düzenleme çalışmasına ilişkin olarak kayıtlarımızda yapılan incelemelere göre 2022 yılı kanun teklifi hazırlık çalışmaları kapsamında Genel Müdürlüğümüze TEDAŞ Genel Müdürlüğü tarafından anılan hususta ilgili taslağın gönderildiği tespit edilmiş olup hâlihazırda mevzuat hazırlık süreci devam etmektedir.” denilmiştir.
Sonuç olarak, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından bahse konu iş ve işlemler için yetkilendirilen kamu kurum ve kuruluşlarınca verilen hizmetin karşılığı olarak, yararlanan kişilerden bedel alınmasına yönelik yasal bir düzenleme yapılarak sorunun çözülebileceği değerlendirilmektedir.
Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00
e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr
https://www.sayistay.gov.tr