Mal Alımı İhalelerinde Yaklaşık Maliyetlerin Gerçekçi Belirlenmemesi (Sayıştay)

BULGU: Mal Alımı İhalelerinde Yaklaşık Maliyetlerin Gerçekçi Belirlenmemesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi

İhalelerde yaklaşık maliyetin belirlenmesi için yeterli ölçüde fiyat araştırması yapılmadığı tespit edilmiştir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3′ üncü maddesinin (ğ) bendindeki yaklaşık maliyet tanımında “İhale onay belgesi düzenlenmeden önce idarece her türlü fiyat araştırması yapılarak, Katma Değer Vergisi (KDV) hariç olmak üzere hesaplanan ve dayanakları ile birlikte bir hesap cetvelinde gösterilen, ihale konusu alımın öngörülen bedelini” ifade ettiği belirtilmiştir.

Kanun’un 9’uncu maddesinde ise, mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinde yaklaşık maliyetin her türlü fiyat araştırması yapılarak belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Kanun’un bu maddeye ilişkin gerekçesinde ise, “… piyasa fiyatlarını gerçekçi bir şekilde yansıtmadığı görülen tahmini bedel esasına dayalı ihale sisteminden vazgeçilerek, … idarelerce yaklaşık maliyetin ayrıntılı fiyat araştırmaları yapılmak suretiyle gerçekçi olarak belirlenmesi öngörülmüştür.” ifadelerine yer verilmiştir.

Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 8’inci maddesinde ise, yaklaşık maliyetin hesaplanmasında; gerçek piyasa fiyatlarını yansıtmayan ve yaklaşık maliyetin hesaplanmasında hatalara sebep olabilecek fiyat bildirimleri ve proforma faturaların değerlendirmeye alınmayacağı; alımın niteliğini ve piyasa koşullarını göz önünde bulundurmak suretiyle, (a), (b), (c), (ç) ve (d) bentleri çerçevesinde elde edilen fiyatların birinin, birkaçının veya tamamının kullanılması suretiyle yaklaşık maliyetin hesaplanabileceğine ilişkin hükümler yer almakta olup, benzeri hükümler Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği ile Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nde de bulunmaktadır.

Bu hükümlere göre idareler, alımın niteliğini ve piyasa koşullarını göz önünde bulundurarak elde ettiği fiyatların birini, birkaçını veya tamamını kullanmak suretiyle yaklaşık maliyeti hesaplayabilir. Ancak burada önemli olan yaklaşık maliyetin mevzuata uygun olarak hesaplanması ve gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmasıdır. Yönetmeliklerde yaklaşık maliyetin hesaplanmasında kullanılacak yöntemleri seçme ve fiyatların kaçının kullanılacağına karar verme idarelerin takdirine bırakılmışsa da, bu yetki sınırsız değildir. Zira 4734 sayılı Kanun’un 9’uncu maddesinde, mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinde yaklaşık maliyetin her türlü fiyat araştırması yapılarak belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Kanun’daki ” her türlü fiyat araştırması “ ifadesinin anlamı yaklaşık maliyetin gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmasını sağlayacak ölçüde fiyat araştırması yapılmasıdır. Yani gerektiğinde alımın niteliğini ve piyasa koşullarını göz önünde bulundurmak suretiyle, Yönetmelik’in 8’inci maddesinin (a), (b), (c), (ç) ve (d) bentleri çerçevesinde elde edilebilecek fiyatların tamamının kullanılması suretiyle yaklaşık maliyet hesaplanacaktır.

Ayrıca Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Temel ilkeler” başlıklı 4’üncü maddesine göre İdareler yapacakları ihalelerde kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludurlar.

2024 yılında kesin hakkedişleri onaylanan 2 adet Çimento Alımı işleri incelendiğinde;

Yapı Malzemeleri Şube Şefliğinde 2022-2023 Üretim Sezonunda Bordür, Kilit Taşı ve Hazır Beton Üretiminde Kullanılmak Üzere PÇ 42,5 Dökme Çimento, PÇ 42,5 Torba Çimento Alımı işinde birim fiyat sözleşmesi 5.820.000 TL bedel üzerinden imzalanmış, yüzde 20 iş artışı ile 6.984.000 TL tutarla kesin hakedişinin 11.01.2024 tarihinde,

Yapı Malzemeleri Şube Şefliğinde Bordür, Kilit Taşı ve Hazır Beton Üretiminde Kullanılmak Üzere Dökme ve Torba Çimento Alımı işinde birim fiyat sözleşmesi 3.394.000 TL bedel üzerinden imzalanmış, yüzde 20 iş artışı ile 4.072.800 TL tutarla kesin hakedişi 19.12.2024 tarihinde onaylandığı görülmüştür.

Söz konusu 2 adet mal alımı işinin yaklaşık maliyeti İdarece 3 firmadan alınan teklif fiyat ortalaması ile belirlenmiştir.

Tablo 9: Mal Alımlarına İlişkin Yaklaşık Maliyet Tablosu

(*)2024 yılı ihalesinde nakliye dahil teklifler alındığından nakliye mesafesi 100 km üzerinden hesaplanan maliyet tutarı 01.01.2024 tarihindeki fiyat İhale onay belgesi tarihi olan temmuz ayına TÜİK çimento için endeks değerleri ile güncellenmesi sonucu bulunan tutardır.

İhale onay belgesi tarihi 26.07.2022 olan 2022 yılındaki mal alımı işinin yaklaşık maliyet dosyası incelendiğinde;

İdare tarafından yaklaşık maliyet hesabında dikkate alınmayan kamu birim fiyatlarından yararlanıldığında ve maliyet hesabı Çevre ve Şehircilik Çevre ve Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın 01.07.2022 tarihli rayiç fiyatları ile hesaplandığında; firma ortalamaları dikkate alınarak belirlenen yaklaşık maliyetin kamu birim fiyatları ile belirlenen yaklaşık maliyetten yüzde 47,3 oranında 1.956.662,50 TL fazla olduğu, bu işte teklif sayısının 2 olduğu,

İhalesi 2024 yılında yapılan diğer mal alımı işinde; firma ortalamaları dikkate alınarak belirlenen yaklaşık maliyet kamu birim fiyatları ile belirlenen yaklaşık maliyetten yüzde 36,9 oranında 926.127,50 TL fazla ve söz konusu işin ihalesinde teklif sayısının 1 olduğu, belirlenmiştir. Ayrıca bahse konu işte sözleşme imzalanan firmanın aynı zamanda yaklaşık maliyet tespitine yönelik fiyat araştırması kapsamında teklifleri alınan üç firmadan birisi olduğu görülmüştür.

Söz konusu alım işlerinde açık ihale ile ihale edilmelerine karşın, birinde iki diğerinde ise tek teklifin verilmesi göz önünde bulundurulduğunda yaklaşık maliyetin gerçekçi olarak tespit edilmesinin bir kat daha önem kazandığı değerlendirilmektedir. Zira istenen ölçüde rekabetin oluşmadığı bu tür ihalelerde teklif edilen tutarın değerlendirilebileceği sadece yaklaşık maliyet hesabı bulunmaktadır.

İşin yaklaşık maliyeti kamu birim fiyatları üzerinden hesaplansaydı ihalede teklif edilen en düşük fiyat yaklaşık maliyetin % 35 ve 40 mertebesinde üzerinde olacak ve Kamu İhale Genel Tebliği hükümleri doğrultusunda ihale komisyonunca değerlendirmeye tabi tutulacak, bu aşamada ihalenin iptali söz konusu olabilecektir.

İdare cevabında söz konusu mal alımına ilişkin kamu birim fiyatlarının 2025 yılı dosyasında dikkate alındığı ve bundan sonraki yapılacak ihalelerin öncesinde kaynakların daha da verimli kullanılması amacıyla ilgili mevzuat gereğince gerekli hassasiyetin gösterilmeye devam edileceği belirtilmiştir. Ayrıca konuyla ilgili olarak İdare Teftiş Kurulu Müdürlüğünce Belediyenin tüm Müdürlüklerinin dikkatinin çekilmesinin sağlandığı da ifade edilmiştir.

Yapılacak ihaleler öncesinde kaynakların verimli kullanılmasını teminen yaklaşık maliyetin her türlü fiyat araştırmaları yapılmak suretiyle gerçekçi olarak belirlenmesi hususlarına özen gösterilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.