Mali Duran Varlıkların Gerçeğe Uygun Değerle Raporlanmaması (Sayıştay)

BULGU: Mali Duran Varlıkların Gerçeğe Uygun Değerle Raporlanmaması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Mali Duran Varlıklar hesap grubunda 242 Döner Sermayeli Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı ile bunun düzenleyici hesabı niteliğindeki 247 Sermaye Taahhütleri Hesabının gerçeğe uygun değer ile raporlanmadıkları tespit edilmiştir.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 242 Döner Sermayeli Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabına ilişkin “Hesabın Niteliği” Başlıklı 162’nci maddesinde; “Döner sermayeli kuruluşlara yatırılan sermayeler hesabı; kamu idarelerinin bütçelerine konulan ödeneklere dayanarak, döner sermayeli kuruluşlara verdikleri ayni ve nakdi sermayelerin izlenmesi için” kullanacağı, “Hesaba ilişkin işlemler” başlıklı 163’üncü maddesinde ise “(1) Döner sermayeli kuruluşlara gerek nakdi ve gerekse ayni sermaye şeklindeki iştirakler gerçeğe uygun değerleri ile bu hesaba kaydedeceği ve sermaye katılımı tutarlarının döner sermayeli kuruluşların öz kaynak hesaplarında karşılık olarak yer alan tutarlarla eşit olması gerektiği,
Döner sermayeli kuruluşların sermaye hareketleri işlemlerine ilişkin belgeler ilgili kamu idarelerine gönderileceği, kamu idarelerince sermaye hareketleri işlemlerine ilişkin hazırlanan muhasebeleştirme belgeleri ve eki belgeler muhasebe hizmetlerini yürüten muhasebe birimlerine gönderileceği ve muhasebeleştirme işlemlerinin yerine getirileceği, sermaye hareketlerine ilişkin belgelerin bir nüshası muhasebeleştirme belgesine ekleneceği,
Döner sermayeli kuruluşlara yatırılan sermayeler hesabına kayıt yapılmasını gerektiren her bir işlemin belgesi en geç bir ay içinde ilgili kamu idaresine intikal ettireceği, söz konusu işlemlerden bütçe gelir ve gider hesaplarını ilgilendirenlere ilişkin kayıtların mahsup dönemi sonuna kadar ilgili hesaplara kaydedilmek suretiyle yapılması zorunlu olduğu,
Döner sermayeli kuruluşlara verilen sermayenin işletilmesi sonucunda ortaya çıkan ve özel kanunlarında sermayeye eklenmesine yetki verilen kârlar bütçe ve ödenek hesapları ile ilişkilendirilmek suretiyle hesaplara kaydedileceği, ancak, sermayeye eklenen karlardan yılı bütçe olanaklarıyla karşılanma imkânı olmadığı anlaşılan tutarlar, ödeneği temin edildiğinde bütçe ve ödenek hesaplarıyla ilişkilendirilmek üzere hesaplara alınacağı, Bütçe ödenekleriyle ilişkilendirilmeden hesaplara alınan tutarlardan ödeneği temin edilenler, ödeneğinin temin edildiği yılın bütçesine gider kaydedileceği” hususları düzenlenmiştir.
Yönetmeliğin 165’inci maddesinde de 247 Sermaye Taahhütleri Hesabının, kamu idarelerinin malî kuruluşlar, mal ve hizmet üreten kuruluşlar ve döner sermayeli kuruluşlarla ilgili sermaye taahhütlerinin izlenmesi için kullanılacağı belirtilmekte ve devamında hesabın işleyişine ilişkin hükümlere yer verilmektedir. Özetle bu hesabın bakıyesi, tahhüt edilmiş olup henüz karşılanmamış olan taahhütleri göstermektedir.
Bakanlık bünyesinde iki çeşit döner sermaye işletmesi bulunmaktadır. Bunlardan birisi 969 sayılı Kanun’a dayanılarak kurulmuş ve 206 adet işletmeye sahip olup, Kanunla verilen sermaye tutarı yüz milyon liradır. Bir diğeri ise mülga Orman Su İşleri Bakanlığı bağlı olarak kurulmuş ve 93 adet işletmeye sahip olup verilen sermaye tutarı yüz milyon liradır. Dolayısıyla Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı iki çeşit döner sermaye işletmeleri bulunmakta olup bunların sermaye tavanı toplamı iki yüz milyon liradır. Ancak bu sermaye tavanı bağış suretiyle edinilen kaynaklar için aşılabilmektedir. Ne suretle edinildiğine bakılmaksızın Döner sermayeli kuruluş bilançolarında, ödenmiş sermaye hesaplarında izlenen tutarların Bakanlığın Genel Bütçesine ait bilançosunda 242 Döner Sermayeli Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabında izlenen sermaye tutarına denk olması gerekmektedir.
Yapılan incelenmede Döner sermayeli işletmelerin bilançolarında, ödenmiş sermaye hesaplarında izlenen toplam (114.959.216,36+100.000.000) 214.959.216,36 TL sı bulunmasına karşın Bakanlığın genel bütçesine ait bilançosunun 242 Döner Sermayeli Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabında 202.979.049,55 TL’sı kayıtlıdır. Bir başka deyişle 11.980.166,81 TL’sı sermaye tutarı genel bütçe muhasebe birimine bildirilmediği ve izlenmediği anlaşılmaktadır.
Ayrıca genel bütçe bilançosundaki 247 Sermaye Taahhütleri Hesabı ile Döner Sermayeli İşletmeler konsolide bilançolarındaki ödenmemiş sermayeler hesabının da uyumlu olması gerekmektedir. Genel bütçe bilançosunda 46.867.796,97 TL’sı sermaye taahhütleri hesabında izlenmektedir. Bu taahhüt tutarları henüz ödenmemiş ancak kararlaştırılmış olan sermayelerin izlendiği bir hesaptı. Halbuki, Döner sermayeli işletmelerin bilançolarında taahhüt edildiği halde ödenmeyen sermaye tutarı 194.390,70 TL’sıdır.
Esasen her iki döner sermayeli kuruluşa yasal olarak verilen 100’er milyonluk sermaye tavanı doldurulmuş olup, henüz karşılanmamış bir sermaye taahhüdü de bulunmadığı dikkate alındığında, sermaye taahhütlerinde izlenecek bir tutarın kalmaması gerektiği değerlendirilmiştir.
Mali duran varlıkların gerçeğe uygun değer ile raporlanabilmesi ve aynı amaçla açılmış bulunan genel bütçe hesap planındaki 242 ve 247 No.lu hesaplar ile döner sermaye hesap planınaki 500 ve 501 No.lu hesaplarındaki uyumlulaştırılması için,
Hesaplara yapılan kayıtların gözden geçirilerek, 242 No.lu hesapta kaayıtlı yatırılan sermaye tutarları ile döner sermaye bilançosundaki özkaynak hesaplarının kayıt tutarsızlıklarının ve iki yüz milyon yasal sermaye tavanı da dikkate alınarak, hatalı kayıtların düzeltilmesi
– 247 No.lu hesapta kayıtlı tutarın mahiyetinin araştırılarak, taahhüt tutarının gerçek değeriyle raporlanması,
– Döner sermayelerdeki sermaye değişikliklerinin zamanında yapılması için yönetmelikte belirtilen süre ve işlemlerin iş süreçlerinin ve görevlilerin belirlenmesi, gerekmektedir.