Mesleki ve Teknik Liselerde Örgün Eğitime Devam Eden Öğrenciler için İşletmelere Yapılan Devlet Katkısı Ödemelerinde Hatalı Uygulamaların Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Mesleki ve Teknik Liselerde Örgün Eğitime Devam Eden Öğrenciler için İşletmelere Yapılan Devlet Katkısı Ödemelerinde Hatalı Uygulamaların Bulunması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

İşletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden örgün eğitim öğrencilerine ödenen ücretlere yönelik olarak işletmelere yapılan devlet katkısı uygulamasında; işletme personel sayılarının gerçeği yansıtmadığı, yirmi personele sahip işletmelere hatalı oranda ödeme yapıldığı, stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencileri için bazı özel okullara Devlet katkısı ödendiği, staj yapmayan beklemeli durumundaki bazı öğrenciler için Devlet katkısı ödendiği, kamu kurum ve kuruluşlarına ödeme yapıldığı görülmüştür.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nun Geçici 12’nci maddesinde; 2016-2017 eğitim ve öğretim yılı sonuna kadar uygulanmak üzere işletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere yapılacak ödemelerin asgari ücretin net tutarının yüzde otuzundan az olamayacağı, mesleki eğitim merkezi programı dışındaki okul ve kurumlarda öğrenim gören öğrencilere ödenebilecek en az ücretin; yirmiden az personel çalıştıran işletmeler için üçte ikisinin, yirmi ve üzerinde personel çalıştıran işletmeler için üçte birinin Devlet katkısı olarak ödeneceği, bu kapsamda yapılacak ödemeleri on eğitim ve öğretim yılına kadar uzatmaya Cumhurbaşkanı’nın yetkili olduğu belirtilmiş ve staj yapacak işletme bulunamaması nedeniyle stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencilerinin yaptıkları stajların kapsam dışında olduğu, kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödenmeyeceği hüküm altına alınmıştır.
Bu kapsamda Devlet katkısı uygulaması 2016-2017 eğitim ve öğretim yılından itibaren kesintisiz bir şekilde uygulanmakta olup 05.01.2022 tarihli ve 31710 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 5063 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 2021-2022 eğitim ve öğretim yılından itibaren beş eğitim ve öğretim yılı uzatılmıştır.
Devlet katkısı ödemeleri adı geçen Kanun’un Geçici 12’nci maddesine dayanılarak hazırlanan “3308 Sayılı Mesleki Eğitim Kanununa Göre Aday Çırak ve Çıraklar ile İşletmelerde Mesleki Eğitim Gören, Staj veya Tamamlayıcı Eğitime Devam Eden Öğrencilere Ödenecek Ücretlere Yönelik Devlet Katkısı Uygulaması Hakkında Usul ve Esaslar”a göre gerçekleştirilmektedir.
Bahsi geçen Usul ve Esaslar’ın “Amaç ve kapsam” başlıklı 1’inci maddesinde; mesleki eğitim, staj veya tamamlayıcı eğitimlerini kamu kurum ve kuruluşlarında yapan öğrenciler ile staj yapacak işletme bulunamaması nedeniyle stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencilerinin yaptıkları stajların devlet katkısı uygulaması kapsamı dışında olduğu düzenlenmiştir.
Aynı Usul ve Esaslar’ın “Devlet katkısı uygulama esasları” başlıklı 4’üncü maddesinde, MEB tarafından aylık olarak ödenecek Devlet katkısı tutarlarının Türkiye İş Kurumundan (İŞKUR) yazılı olarak talep edileceği, söz konusu tutarların İŞKUR tarafından MEB Merkez Saymanlık Müdürlüğü adına açılan banka hesabına, ardından MEB’in ilgili birimlerince okulların muhasebe birimleri nezdinde açılacak banka hesaplarına aktarılacağı ve okullar tarafından işletmelere ödeneceği, özel mesleki ve teknik liselerdeki öğrenciler için işletmelere ödenecek Devlet katkısı tutarlarının ise MEB Merkez Saymanlık Müdürlüğü aracılığıyla il/ilçe milli eğitim müdürlüklerince açılan hesaplara gönderileceği ve ödemelerin il/ilçe harcama yetkilileri sorumluluğunda işletmelere yapılacağı düzenlenmiştir.
Söz konusu Usul ve Esaslar’ın “Sorumluluk” başlıklı 5’inci maddesine göre ise; okul müdürlükleri tarafından MEB’e iletilen bilgilerin doğruluğundan ve belirlenen süreler içerisinde bildirilmesinden ilgili okul müdürlükleri, özel okullarda öğrenim gören öğrenciler için yapılacak devlet katkısı ödemelerinin işletme hesaplarına gönderilmesinden ise il/ilçe milli eğitim müdürlükleri sorumludur.
Uygulamada; öğrencilerin staj yaptığı işletmelerin personel sayıları ile gerekli diğer bilgileri okullar tarafından e-Okul sistemine girilmektedir. İşletmeler tarafından öğrencilere ödenen ücrete ilişkin belgeler takip eden ayın 8’ine kadar okul müdürlüklerine teslim edilmekte, okul müdürlüklerince kendilerine teslim edilen ödeme belgeleri e-Okul sistemine işlenmektedir. Söz konusu veriler konsolide edilerek, ödenecek toplam Devlet katkısı tutarı Bakanlık tarafından İŞKUR’dan talep edilmektedir. İŞKUR tarafından Devlet katkısı tutarı İşsizlik Sigortası Fonu’ndan Bakanlığa, Bakanlıkça da ilgili özel hesaplara aktarılmakta ve okul müdürlükleri tarafından hazırlanan ödeme emri doğrultusunda işletmelere ödenmektedir. Bu kapsamda 2023 yılında Bakanlık tarafından İŞKUR’dan Devlet katkısı ödemeleri için toplam 1.807.065.040,43 TL talep edilmiş ve bu tutar İŞKUR tarafından Bakanlığa gönderilmiştir.
İşletmelere ödenen Devlet katkısı tutarları, işletmede staj gören öğrenci sayısına ve ilgili işletmenin personel sayısına bağlı olarak belirlenmektedir. Buna göre işletmelere her bir öğrenci için; işletme personel sayısı yirminin altında ise net asgari ücretin yüzde otuzunun üçte ikisi, işletme personel sayısı yirmi ve üzerinde ise net asgari ücretin yüzde otuzunun üçte biri oranında ödeme yapılması gerekmektedir. 2023 yılının ilk altı aylık dönemi için net asgari ücretin yüzde otuzu 2.552,04 TL olduğundan bahsi geçen Devlet katkısı tutarları üçte ikilik oran için 1.701,36 TL, üçte birlik oran için 850,68 TL olarak, 2023 yılının ikinci altı aylık dönemi için ise net asgari ücretin yüzde otuzu 3.420,70 TL olduğundan Devlet katkısı tutarları üçte ikilik oran için 2.280,46 TL, üçte birlik oran için 1.140,23 TL olarak uygulanmıştır.
Bu kapsamda, Devlet katkısı ödemeleriyle ilgili olarak mevzuata aykırılık teşkil eden tespitlere aşağıda yer verilmiştir.
E-Okul sistemindeki işletme personel sayılarının gerçeği yansıtmaması
İşletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretlere yönelik olarak işletmelere yapılan devlet katkısı uygulamasında e- Okul sisteminde yer alan işletmelerin personel sayılarının gerçeği yansıtmadığı görülmüştür.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nun Geçici 12’nci maddesine göre, işletmelere personel sayısının yirminin altında olması durumunda öğrenci başına asgari ücretin net tutarının yüzde otuzunun üçte ikisi oranında, personel sayısının yirmi ve üzerinde olması durumunda ise öğrenci başına asgari ücretin net tutarının yüzde otuzunun üçte biri oranında katkı ödemesi yapılması gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde e-Okul sisteminde yer alan işletmelerin personel sayıları ile ilgili olarak; personel sayısı 0 veya 1 olarak görünen çok sayıda işletme olduğu, bu işletmeler arasında çok sayıda limited ve anonim şirketin bulunduğu ve farklı okullar nezdinde destek ödemesi alan işletmelerin personel sayılarının okullar itibarıyla sisteme farklı girilebildiği tespit edilmiştir. Örneğin, e-Okul sisteminde personel sayısı 0 görünmesine rağmen 62 öğrenci, personel sayısı 1 görünmesine rağmen 87 öğrenci için katkı ödemesi yapılan işletmeler bulunmaktadır. Bunun yanı sıra sistemde; bir işletmenin okullardan birinin girdiği verilere göre 0, farklı bir okulun girdiği verilere göre 450 personele, yine bir başka işletmenin okullardan birinin girdiği verilere göre 1, farklı bir okulun girdiği verilere göre 1250 personele sahip göründüğü örnekler mevcuttur. Söz konusu örnekler işletme personel sayılarının okullar tarafından sisteme hatalı girildiğini göstermektedir.
E-Okul sisteminde yer alan işletme personel sayıları yapılacak olan Devlet katkısı ödemelerini doğrudan etkilemektedir. İşletme personel sayılarının gerçekte yirminin altında olması durumunda ödenecek Devlet katkısı tutarı değişmemektedir. Buna karşın personel sayısının gerçekte yirmi ve üzerinde olması durumunda ödenecek katkı oranı üçte iki yerine üçte bir olarak hesaplanacağından işletmeler olması gerekenden daha fazla katkı ödemesi almış olmaktadır. Dolayısıyla işletme personel sayılarının okullar tarafından e-Okul sistemine doğru şekilde girilmesi önem arz etmektedir.
Mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretlere yönelik olarak işletmelere Devlet katkısı tutarlarının sağlıklı bir şekilde ödenmesi ve hatalı ödemelerin önüne geçilmesi amacıyla e-Okul sisteminde yer alan personel sayısı verileri gözden geçirilerek doğru şekilde revize edilmeli ve yapılan hatalı ödemelerle ilgili gerekli işlemler yerine getirilmelidir.
Yirmi personel çalıştıran işletmelere hatalı oranda katkı ödemesi yapılması
İşletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretlere yönelik olarak yirmi personele sahip işletmelere hatalı oranda Devlet katkısı ödemesi yapıldığı görülmüştür.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nun geçici 12’nci maddesine göre, işletmelere personel sayısının yirminin altında olması durumunda öğrenci başına asgari ücretin net tutarının yüzde otuzunun üçte ikisi oranında, personel sayısının yirmi ve üzerinde olması durumunda ise öğrenci başına asgari ücretin net tutarının yüzde otuzunun üçte biri oranında katkı ödemesi yapılması gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde e-Okul sisteminde personel sayısı yirmi olan işletmelere net asgari ücretin yüzde otuzunun üçte biri oranında ödeme yapılması gerekirken üçte ikisi oranında ödeme yapıldığı, dolayısıyla bu işletmelere yararlanması gereken Devlet katkısının iki katı tutarında ödeme yapıldığı tespit edilmiştir.
Bu durum; 07.07.2022 tarihine kadar yirmi personele sahip işletmelere üçte bir oranında katkı ödemesi yapılırken, bu tarihten itibaren e-Okul sisteminin yirmi personele sahip işletmelere üçte iki oranında ödeme yapılmasına yönelik güncellenmesinden ve değişiklik sonrasında bu işletmelere üçte iki oranında katkı ödemesi yapılmaya başlanmasından kaynaklanmıştır. E-Okul sisteminde gerçekleştirilen söz konusu değişikliğin herhangi bir gerekçesinin bulunmadığı ve mevzuata açıkça aykırılık teşkil ettiği anlaşılmıştır.
Personel sayısının yirmi olması durumunda işletmelerin üçte iki oranında değil üçte bir oranında destekten yararlandırılması gerektiğinden e-Okul sisteminde yapılan güncelleme sonrası gerçekleşen hatalı ödemelerle ilgili gerekli işlemler tesis edilmelidir.
Stajını okulda yapan öğrenciler için özel okullara Devlet katkısı ödenmesi
İşletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretlere yönelik olarak stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencileri için bazı özel okullara Devlet katkısı ödendiği görülmüştür.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nda, stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencilerinin yaptıkları stajların Devlet katkısı uygulaması kapsamında olmadığı düzenlenmiş, uygulamanın usul ve esaslarının yer aldığı düzenlemede de okullarda yapılan stajlar kapsam dışında tutulmuştur. Dolayısıyla stajın işletme yerine okulda yapılması durumunda okula Devlet katkısı ödenmemesi gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde bazı özel okulların Devlet katkısı talebinde bulunurken kendi okullarını e-Okul sistemine işletme olarak ekleyip katkı talebinde bulunduğu, talep edilen tutarların Bakanlık tarafından ilgili özel hesaplara gönderildiği ve il/ilçe milli eğitim müdürlüklerince ilgili okullara ödemenin gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Devlet katkısı uygulamasında öğrencilerin stajlarını işletmelerde yapması esas olup staj yapacak işletme bulunamaması nedeniyle stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencilerinin stajları için Devlet katkısı ödenmemesi gerekmektedir.
Özel okullarda öğrenim gören öğrenciler için yapılacak devlet katkısı ödemelerinin işletme hesaplarına gönderilmesinden il/ilçe milli eğitim müdürlükleri sorumlu olduğundan ilgili milli eğitim müdürlükleri okullara Devlet katkısı ödemesi yapılmaması hususunda bilgilendirilmeli, e-Okul sisteminde özel okullara ödeme yapılmasını engelleyecek kontrol mekanizması kurulmalı ve yapılan hatalı ödemelerle ilgili gerekli işlemler tesis edilmelidir.
E-Okul sistemindeki beklemeli öğrenciler için Devlet katkısı ödenmesi
E-Okul sisteminde beklemeli öğrenci durumunda olan dolayısıyla fiilen staj yapmayan bazı öğrenciler için Devlet katkısı ödendiği görülmüştür.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’na göre Devlet katkısı, staj yapan öğrencilere verilen ücretlere yönelik olarak ilgili işletmelere ödenmektedir. Dolayısıyla uygulamanın ana unsuru öğrencinin işletmede staj yapması olup fiili olarak staj yapmayan bir öğrenci için herhangi bir işletmeye Devlet katkısı ödenmemesi gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde, 12’nci sınıfı bitirmesine rağmen sorumluluk sınavlarını veremediği için mezun olamayan öğrenciler, fiili olarak staj yapmamasına rağmen önceki dönemlerde e-Okul sistemine bir işletmenin staj öğrencisi olarak kaydedildiğinden işletmelere bu öğrenciler için Devlet katkısı ödenmeye devam edildiği tespit edilmiştir. İşletmelerde staj yapan ancak mezun olamayıp ertesi yıl sorumluluk sınavlarına girmek durumunda olan öğrenciler e-Okul sisteminde “beklemeli öğrenci” olarak görünmektedir. Okullar tarafından Devlet katkısı talep edilirken beklemeli öğrenciler sistemden çıkarılmadığı sürece bu öğrenciler için işletmelere katkı ödenmeye devam edilmektedir.
E-Okul sisteminde “beklemeli öğrenci” olarak görünen ve fiili olarak staj yapmayan kişiler için işletmelere Devlet katkısı ödenmemesi adına e-Okul sisteminde bu öğrenciler için işletmelere ödeme yapılmasını engelleyecek kontrol mekanizması kurulmalı ve yapılan hatalı ödemelerle ilgili gerekli işlemler tesis edilmelidir.
Kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödenmesi
Mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretlere yönelik olarak kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödendiği görülmüştür.
Kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödenmeyeceği 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nun Geçici 12’nci maddesinde düzenlenmiş olup bu maddeye dayanılarak hazırlanan ve Devlet katkısı uygulamasının usul ve esaslarını belirleyen düzenlemede de mesleki eğitim, staj veya tamamlayıcı eğitimlerini kamu kurum ve kuruluşlarında yapan öğrencilerin yaptıkları stajların kapsam dışında olduğu belirtilmiştir.
Yapılan incelemelerde; belediye, su ve kanalizasyon idaresi, kamu sosyal tesisi, kamu iktisadi teşebbüsü gibi kamu kurum ve kuruluşlarına devlet katkısı ödemesi yapıldığı tespit edilmiştir. Okullar tarafından staj yapan öğrenciler için kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödemesi yapılması mevzuata aykırılık teşkil etmektedir.
Dolayısıyla kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödemesi yapılmaması için Bakanlıkça gerekli kontrol mekanizmaları işletilmeli ve yapılan hatalı ödemelerle ilgili gerekli işlemler tesis edilmelidir.
Kamu idaresi cevabında; e-Okul sistemi modülünün güncellenmesine yönelik gerekli çalışmaların yapılmakta olduğu, sisteme daha sağlıklı veri çekilebilmesi için Sosyal Güvenlik Kurumu ile yeniden görüşme çalışmalarına başlanmasının planlandığı belirtilmiştir.
Sonuç olarak, Devlet katkısı uygulaması süresi uzatılmış olduğundan, yukarıda açıklanan hatalı uygulamaların düzeltilmesi önem arz etmektedir. Söz konusu hatalı uygulamalar; kamu kaynaklarının mevzuata uygun kullanımına aykırılık teşkil etmekte ve bu tutarların İşsizlik Sigortası Fonu’nda nemalandırılamamasına sebep olmaktadır. Mesleki eğitim
gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretlere yönelik olarak işletmelere yapılan Devlet katkısı uygulamasının etkin bir şekilde yürütülmesi, katkı tutarlarının doğru hesaplanması ve hatalı ödemelere sebebiyet verilmemesi için Bakanlıkça gerekli tedbirlerin alınması, e-Okul sisteminde kontrol mekanizmalarının kurulması ve yapılan hatalı Devlet katkısı ödemelerinin tespit edilerek gerekli işlemlerin tesis edilmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir.