|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, Kamu İdaresi tarafından 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin (b) bendinde belirtilen koşullar sağlanmadan bazı mal ve hizmet alımlarının pazarlık usulü ile gerçekleştirildiğini ortaya koymuştur. Kanun’un 5’inci maddesi, ihalelerde açık ihale ve belli istekliler arasında ihale usulünün esas olduğunu belirtmekte, pazarlık usulünün ise yalnızca özel durumlarda kullanılabileceğini vurgulamaktadır. Bu bağlamda, doğal afetler veya beklenmeyen olaylar gibi acil durumlar dışında, önceden öngörülebilir ihtiyaçlar için pazarlık usulü ile ihaleye çıkılması mümkün değildir.
Denetim sırasında, Kamu İdaresi’nin 2024 yılı içinde gerçekleştirdiği bir mal alımı ve bir hizmet alımının, gerekli şartlar oluşmadan pazarlık usulü ile yapıldığı tespit edilmiştir. Örneğin, Akıllı Atık Toplama Merkezi ve Akıllı Ambalaj Atığı Toplama Otomatı Alımı ihalesinin, aciliyet gerekçesiyle pazarlık usulü ile gerçekleştirildiği ifade edilse de, bu durumun mevzuatla uyumlu olmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, araç kiralama ihalesinin de önceden belirlenmiş bir takvime dayanarak yapılması gerektiği, dolayısıyla pazarlık usulünün tercih edilmesinin hukuka aykırı olduğu görülmüştür. Sonuç olarak, Kamu İdaresi’nin, gerekli şartları taşımayan işler için pazarlık usulü yerine, Kanun’da belirtilen temel ihale usullerini tercih etmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Açık ihale ve belli istekliler arasında ihale usullerinin sağladığı rekabet ortamı, kamu kaynaklarının etkin kullanımı açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: Mevzuatta Öngörülen Koşullar Oluşmadığı Halde Pazarlık Usulü ile Alım Yapılması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi
Kamu İdaresi tarafından 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmadığı halde, bazı mal ve hizmet alım ihalelerinin bu bent kapsamında pazarlık usulü ile yapıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; yapılacak ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğu ve diğer ihale usullerinin Kanun’da belirtilen özel hallerde kullanılabileceği hükmü yer almaktadır. Kanun’un bu hükmüne göre, açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulü temel ihale usullerinden olup, pazarlık usulü istisnai bir ihale usulüdür ve sadece Kanun’da belirtilen özel hallerde kullanılmalıdır.
Kanun’un pazarlık usulü ile ihaleye çıkılabilmesinin şartlarını düzenleyen 21’inci maddesinin (b) bendinde ise; doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya yapım tekniği açısından özellik arz eden veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği idarece belirlenen hallerde veyahut idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması durumlarında pazarlık usulü ile ihaleye çıkılabileceği belirtilmiştir.
Kanun’da yer alan hükümden anlaşılacağı üzere, önceden beklenen ve bilinen olaylar ile yine önceden öngörülebilir ihtiyaçlar, yapım tekniği açısından özellik arz etmeyen veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği bulunmayan işlerin 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin (b) fıkrası kapsamında değerlendirilme imkânı bulunmamaktadır. Bir durumun, 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin (b) bendi açısından, “idarece öngörülemeyen olay” içerisinde değerlendirilebilmesi için; durumun idare tarafından “öngörülemez”, “olağan dışı” ve “idarenin iradesinden bağımsız” nitelikte olması gerekmektedir. Bunun yanında pazarlık usulü ile ihaleye çıkılabilmesi için diğer şartların yanında ihalenin ivedi olarak yapılmasının da zorunlu olması gerekmektedir. Bununla beraber, ihalenin ivedi olarak yapılması şartı tek başına yeterli olmayıp ivedilik Kanun’da belirtilen doğal afet, salgın hastalık, can veya mal kaybı gibi ani ve beklenmeyen ve idarenin önceden öngöremediği gibi özel şartlara bağlanmıştır. Bir işin acilen yapımına İdarece karar verildiği durumlarda Kanun’da belirtilen diğer şartlar mevcut değil ise, pazarlık usulü ile ihaleye çıkılması mümkün görülmemektedir.
Yapılan incelemede, Kamu İdaresi tarafından 2024 yılı içerisinde yapılan 1 adet mal alımı ve 1 adet hizmet alımı işinin gerekli şartlar oluşmadan anılan Kanun’un 21’inci maddesinin (b) bendi kapsamında pazarlık usulü ile ihale edildiği tespit edilmiştir.
Kamu İdaresi tarafından 21/b maddesi uyarınca pazarlık usulü ile yapılan Akıllı Atık Toplama Merkezi ve Akıllı Ambalaj Atığı Toplama Otomatı Alımı işinin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından aktarılan ve ivedilikle harcanması istenen bir ödenek kapsamında yapıldığı ancak söz konusu ödenek kapsamında yapılan bir diğer ihale olan Ağaç Alımı işinin açık ihale usulü ile yapıldığı görülmüştür. Buradan, ödeneğin ivedilikle harcanması isteğinin, pazarlık usulü ile ihaleye çıkılmasını gerektirmediği anlaşılmaktadır. Araç Kiralama işi ise önceki ihalenin bitimiyle birlikte katı atık toplama işinin aksamaması için pazarlık usulü ile yapılmıştır. Fakat önceki sözleşmenin bitim tarihi belli olup bu hususun öngörülebilirliği aşikârdır.
Bu işlerin temel ihale usulleri tercih edilerek ihale edilmemesi ve 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin (b) bendine göre gerekli şartlar oluşmadığı halde istisnai bir ihale usulü olan pazarlık usulü tercih edilerek ihale edilmesi anılan madde hükümleri yanında Kanun’un 5’inci maddesinin birinci ve dördüncü fıkralarında yer alan ihale ilkelerine de aykırılık teşkil etmektedir.
Kamu İdaresi cevabında, her ne kadar Akıllı Toplama Merkezi ve Akıllı Ambalaj Atığı Toplama Otomatı Alımı İhalesinin yapılmasının 12.07.2019 tarihli ve 30829 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Sıfır Atık Yönetmeliği kapsamında zorunlu hale geldiğini ve işin aciliyeti nedeniyle alımın pazarlık usulü ile gerçekleştirildiğini ifade etmiş olsa da söz konusu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği 2019 yılından itibaren ilgili takvimin takip edilerek gerekli çalışmaların tamamlanması gerekmektedir. Yine Kamu İdaresi cevabında 26.06.2024 Tarihinde gerçekleştirilen Araç Kiralama İhalesinin ise önceki dönemde gerçekleştirilen Araç Kiralama İhalesinin 23.06.2024 tarihinde bitmesi, mahalli idareler seçim süreci sonrasında yönetim ve kadroların değişmesi ile idarenin gider ve maliyetleri asgariye indirebilmek amacıyla farklı alternatifler üzerinde çalışmalar yapması gibi (Belediyeye ait araçların tespit edilmesi, araçların çalışma durumu, temizlik hizmetlerinin belediye bünyesine geçebilmesi vs.) nedenlerle yeni ihale için fazla bir süre kalmadığı, ısınan havalar ve salgın hastalık riski nedeniyle 3 aylık süre için pazarlık usulünün tercih edildiği ve bu ihalenin bitimini müteakip açık ihale usulü ile 12 ay süreli araç kiralama ihalesi yapıldığı ifade edilmiştir. Yukarıda açıklandığı üzere 3 ay süreli araç kiralama ihalesi için önceki ihalenin takvimi belli olduğundan sürecin buna göre işletilmesi ve bundan sonra yapılacak ihalelerde de ihale takviminin izlenerek kararların buna göre alınması gerekmektedir.
Mevzuat hükümleri ile açık ihale ve belli istekliler arasında ihale usullerinin sağlayacağı rekabet ortamı düşünüldüğünde, Kamu İdaresi tarafından gerekli şartları taşımayan işler için pazarlık usulü yerine Kanun’da esas olarak gösterilen ihale usullerinin tercih edilmesi gerekmektedir.