Nakit Yönetiminin Tam Olarak Planlanamaması Sebebiyle Yapım İşlerinde Sürelerin Uzaması (Sayıştay)

BULGU: Nakit Yönetiminin Tam Olarak Planlanamaması Sebebiyle Yapım İşlerinde Sürelerin Uzaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

Kurum ödeme hesaplarının, bütçe uygulama sonuçlarının ve yapım işlerine ilişkin uygulama süreçlerinin incelenmesi sonucunda; Kurum tarafından nakit planlamasının doğru yapılamadığı, bir kısım işlemlerde ödemelerin ve gelir-gider arasındaki olumsuz farkın önceki senelere oranla yüksek miktarda arttığı, bunun sonucunda yapım işlerinde hakediş ödemelerinin gecikerek süre uzatımlarına sebebiyet verildiği ve ilave maliyetlere katlanıldığı tespit edilmiştir.

Kurumun son üç yıllık bütçe uygulama sonuçları incelenmiş; 2022 yılında 190.152.795,11 TL ve 2023 yılında 526.527.737,50 TL olumlu sonuç veren bütçenin 2024 yılında (-)8.309.059.197,04 TL olumsuz sonuç verdiği görülmüştür. Bununla birlikte yılın son aylarında PORTAŞ ve Halk Ekmek AŞ’nin sahip olduğu ANFA Limited Şirketinin ABB tarafından 1.864.715.971,31 TL bedelle satın alındığı ve buna ilişkin muhasebe kaydının hatalı yapılması sebebiyle söz konusu tutarın Bütçe hesaplarında gözükmediği de dikkate alınırsa 2024 yılı bütçe uygulama sonucunun aslında (-)10.173.775.168,35 TL olumsuz olarak gerçekleştiği anlaşılacaktır.

Söz konusu bütçe açığının artmasındaki temel sebepleri araştırmak adına bütçe gelir ve bütçe gider gerçekleşmelerine ilişkin 3 yıllık seriler incelenmiştir. Bütçe gelirleri 2023 yılında 2022 yılına göre %78,61 oranında bir artış göstermiş, bütçe giderlerinde de aynı yıllar için benzer şekilde %77’lik bir artış gerçekleşmiştir. 2024 yılında ise bütçe gelirleri bir önceki yıla göre %67,11’lik artış göstermesine rağmen aynı yıl bütçe giderlerindeki artış bütçe gelirinin çok üzerinde, %94 olarak gerçekleşmiştir.

2024 yılında bütçe giderlerinin gelirlere oranla bu denli artmasının temel sebebi cari transferler ile mal ve hizmet alım giderlerinde meydana gelen yüksek artışlardır. Mal ve hizmet alım giderleri bir önceki seneye göre %103 (yaklaşık 12 milyar TL), cari transferler ise %87 (yaklaşık 6 milyar TL) oranında artış göstermiştir.

Cari transferlerde en büyük iki gider EGO’ya yapılan 5,5 milyar TL’lik karşılıksız yardım ve hane halklarına yapılan 5.188.803.272,88 TL tutarındaki sosyal transferlerdir. Hane halklarına yapılan sosyal transferler 2023 yılında bir önceki seneye göre %37’lik bir artış göstermişken, 2024 yılında bu oran %147’ye yükselmiştir.

Mal ve hizmet alım giderlerinde de bazı kalemlerde diğer kalemlere oranla yüksek artışlar gerçekleşmiştir. Örneğin; Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı ödeneklerinden 3.5.1.90 ekonomik kodundan gerçekleştirilen konser, film, sanatsal gösteri, organizasyon vb. alımlar 2022 yılında yaklaşık 90 milyon TL iken, 2023 yılında yaklaşık 245 milyon TL, 2024 yılında ise yaklaşık 510 milyon TL olarak gerçekleşmiş ve 2024 yılında bir önceki seneye oranla %108 oranında artış gerçekleşmiştir.

Bütçe giderlerinin bir kısmında yaşanan yüksek artış daha önceden ihale edilen ve uygulama süreçleri devam eden yapım işlerinin ödemelerinde sıkıntılara sebep olmuş, nakit yetersizliğinden dolayı ödenemeyen hakedişler dolayısıyla süre uzatımları ve daha yüksek oranda fiyat farkları verilmek zorunda kalınmıştır.

Aşağıda yer alan tabloda ödemelerin gecikmesinden dolayı süre uzatımı verilen yapım işlerinden sadece bir kısmına örnek mahiyetinde yer verilmiştir. Tablodan da görüleceği üzere sözleşmenin toplam süresine yakın sürelerde sadece ödeme gecikmesinden dolayı verilen süre uzatımları bulunmaktadır. Bu husus hem söz konusu yapım işlerinde mali külfetin fiyat farkları sebebiyle artmasına sebep olmakta hem de hizmetin tamamlanması ötelenerek vatandaşların bu hizmetten yararlanmasını geciktirmektedir.

Tablo 21: Ödeme Gecikmesinden Dolayı Verilen Süre Uzatımlarına İlişkin Örnek Tablo

Bununla birlikte yapılan çalışmalarda bütçe emanetlerinin ödenme sürelerinin de yıldan yıla arttığı görülmüştür. Mali Hizmetler Dairesi Başkanlığından alınan bütçe emanetlerine ilişkin 2022, 2023 ve 2024 kayıtlarının incelenmesi sonucunda; 2022 yılında ortalama 23 gün olan bütçe emanetlerinin ödenme süresinin, 2023 yılında 34 güne, 2024 yılında ise 47 güne çıktığı görülmüştür. Alınan mal ve hizmetlerde ödeme sürelerinin artmasının zamanla bazı firmaların fiyat teklifinden kaçınmasına, istenen rekabet ortamının zayıflamasına, kalan firmaların da Kuruma teklif edecekleri fiyatları arttırmalarına sebep olacağı kuşkusuzdur.

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 38’inci maddesinde, belediyenin hak ve menfaatlerini korumak, belediye idaresinin kurumsal stratejilerini oluşturmak, bu stratejilere uygun olarak bütçeyi uygulamak, izlemek ve değerlendirmek belediye başkanının görev ve yetkileri arasında sayılmış, 61’inci maddesinde ise Belediye başkanı ve harcama yetkisi verilen diğer görevlilerin, bütçe ödeneklerinin verimli, tutumlu ve yerinde harcanmasından sorumlu olduğu ifade edilmiştir.

Kamu idaresi tarafından verilen cevapta, son yıllardaki ekonomik gelişmelerden dolayı nakit akışında sıkıntılar yaşandığı, bu nedenle yapım işlerinde ödemelerin geciktiği, bundan sonraki gelişmelerde ödeneklerin kullanımı ile nakit akışının birlikte değerlendirilerek bu hususların tekrarlanmaması hususunda dikkat ve özen gösterileceği ifade edilmiştir.

Belediye başkanı ve diğer yetkililerin kanunların verdiği harcama yetkilerini kullanabilmeleri konusunda herhangi bir tereddüt bulunmamaktadır. Ancak bu yetkiler kullanılırken daha önceden alınmış kararların sonuçları da düşünülmeli ve doğru bir planlama ile nakit yönetimi sağlanmalıdır.

Bu nedenle; ödeneklerin kullanımında, yapılacak işlerde ve mali konularda alınacak kararlarda ileriye dönük nakit planlaması yapılmalı, bu kararın getireceği yük ile daha önce alınan kararlar dolayısıyla henüz ödenmeyen yükümlülükler beraber değerlendirilmelidir. Aksi halde nakit varlığı ve ödeme kabiliyeti önemsenmeden alınan kararlar Kurumun tüm iş ve işlemlerinde sıkıntı doğmasına sebebiyet verecek, hizmetin gecikmesine ve ilave mali külfet doğmasına neden olacaktır.