Organize Sanayi Bölgesi Atık Suyu ile Katı Atık Tesisi Çöp Sızıntı Suyunun Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi Kanalizasyon Hattına Ön Arıtma Yapılmaksızın Deşarj Edilmesi (Sayıştay)

BULGU: Organize Sanayi Bölgesi Atık Suyu ile Katı Atık Tesisi Çöp Sızıntı Suyunun Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi Kanalizasyon Hattına Ön Arıtma Yapılmaksızın Deşarj Edilmesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi

Organize Sanayi Bölgesinin endüstriyel nitelikteki atık suları ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyunun herhangi bir ön arıtmaya tabi tutulmaksızın MARSU Genel Müdürlüğü Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi kanalizasyon hattına doğrudan deşarj edildiği görülmüştür.

31.12.2004 tarihli ve 25687 sayısı Resmî Gazete’de yayımlanan Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nin “Atıksu Bağlantı İzni ve Belgesi” başlıklı 44’üncü maddesinde: “Bir şehir ve/veya sanayi bölgesinde parsellerin, kurum, kuruluş ve işletmelerin atıksularını atıksu altyapı tesislerine bağlayabilmeleri, atıksu altyapı tesisleri yönetimince verilecek olan atıksu bağlantı iznine tabidir. Atıksu bağlantı izni, evsel atıksuların yazılı bir belge karşılığında; endüstriyel ve karışık atıksuların ise düzenlenecek bağlantı kalite kontrol izin belgesindeki koşulları sağlaması halinde, atıksu altyapı tesisleri yönetimi tarafından verilen izindir. Bağlantı kalite kontrol izni; atıksu altyapı tesisleri yönetimi tarafından, endüstriyel atıksuların kanalizasyon sistemine bağlantı şartlarını belirleyen bağlantı kalite kontrol izin belgesi ile verilir. Bu izin ve belgeler 45, 46, 47 ve 48 inci maddelerde açıklanan hususlara uyulması şartıyla verilir.” hükmü bulunmaktadır.

Yönetmelik’in;

“Kanalizasyon Sistemine Bağlantı Kısıtları” başlıklı 45’inci maddesinde; endüstriyel atıksuların ön arıtma gereğini ortadan kaldırmak üzere kirletilmemiş sularla seyreltilerek kanalizasyon sistemine verilemeyeceği, endüstriyel nitelikli küçük atık su kaynakları ile tehlikeli madde içermeyen, ancak kanalizasyon sisteminin taşıdığı toplam debi ve kirletici yükün %1’inden fazlasını ihtiva eden endüstriyel atıksu niteliğindeki atıksu kaynaklarının, sonu arıtma tesisi ile sonuçlanmayan kanalizasyon sistemine doğrudan veya kısıtlama yaparak Yönetmelik eki Tablo 22’de verilen standart değerleri veya kısıtlama yaparak alıcı ortam deşarj standartlarını sağlayarak bağlanıp bağlanamayacağına toplam kirlilik yükleri ve alıcı ortam özellikleri dikkate alınarak Mahalli Çevre Kurulu tarafından karar verileceği,

“Atıksu Toplama Sistemine Verilemeyecek Maddeler” başlıklı 46’ıncı maddesinde, arıtma tesisinin arıtma verimini, çamur tesislerinin işletilmesini, çamur bertarafını veya çamur değerlendirilmesini olumsuz yönde etkileyen maddelerin; atıksu tesislerini tahrip eden, fonksiyonlarını ve bakımlarını engelleyen, zorlaştıran, tehlikeye sokan veya tesislerde çalışan personele zarar veren maddelerin atıksu altyapı tesislerine verilmesinin yasak olduğu,

“Atıksu Altyapı Tesislerine Bağlanabilecek Atıksuların Özellikleri” başlıklı 47’nci maddesinde; önemli kirletici atıksu kaynağı tanımına giren endüstri atık sularının atıksu altyapı tesislerine kabul edilmesi için Yönetmelik eki Tablo 22’de verilen standart değerlere uyum göstermesinin şart olduğu, küçük atıksu kaynakları tanımına giren endüstri atık sularından Tablo 22’de verilen standart değerleri aşanların atıksu altyapı tesislerine doğrudan bağlanabilmesinin ise atıksu altyapı yönetimlerinin iznine bağlı olduğu,

“Ön Arıtma Tesisleri” başlıklı 48’inci maddesinde; atıksularının özellikleri nedeni ile, atıksu altyapı tesisine doğrudan bağlantıları, atıksu altyapı tesisleri yönetimleri tarafından uygun görülmeyen endüstrilerin; kuruluş, işletme, bakım, kontrol ve belgeleme harcamaları kendilerine ait olmak üzere Yönetmelik’te tanımı yapılmış olan bir ön arıtma sistemini kurmak ve işletmek zorunda oldukları,

“Kanalizasyon Sistemine Bağlantı ve Boşaltımların Kontrol Düzeni” başlıklı 49’uncu maddesinde, atıksu üreten kurum, kuruluş ve işletmelerin kanalizasyon sistemine atıksu bağlantısının yapıldığı yerde veya ön arıtma tesisi çıkışında kolayca ulaşılabilen ve çalışmaya müsait bir kontrol bacası inşa etmesi gerektiği,

“Kompozit Numunelerin Alınma ve Değerlendirilme Esasları” başlıklı 29’uncu maddesinde, atıksuların alıcı ortamlara doğrudan deşarjı ile ilgili olarak Yönetmelik’te getirilmiş olan standart değerlerin, alınan kompozit atıksu numunelerinde aşılmaması gereken sınır değerleri ifade ettiği, atıksu kaynaklarının gerekli deşarj standartlarını sağlamak için arıtma tesislerinin çıkış sularını deşarj izin belgesinde belirtilen aralıklarla numune almak, ölçüm ve analiz yapmak suretiyle kontrol etmek, atık suların özellikleri ve miktarlarına ilişkin bilgileri belirlemek, belgelemek ve denetimlerde beyan etmekle yükümlü oldukları, idarenin bu yükümlülüğün yerine getirilip getirilmediğini, gerekiyorsa kendi ölçümleriyle denetleyeceği, atık su debisi 500 m3/gün üzerinde olan işletmelerin atıksu arıtma tesisi çıkış noktasında veya kanalizasyon sistemine atıksu bağlantısının yapıldığı yerde numune alma bacası, otomatik numune alma ve debi ölçme cihazı bulundurmasının zorunlu olduğu,

“Kanalizasyon Sistemlerine Boşaltım” başlıklı 25’inci maddesinde; bir endüstriyel atıksuyun kanalizasyon sistemine doğrudan bağlanabilmesi ya da vidanjör veya benzeri bir taşıma aracı ile taşınarak boşaltılabilmesi için; kanalizasyon sisteminin yapısına ve çalışmasına zarar verip engel olmaması, çalışan personel ve civar halkı için sağlık sakıncası yaratmaması, kanalizasyon sisteminin bağlandığı arıtma tesisinin çalışmasını ve verimini olumsuz yönde etkilememesi, biyolojik arıtma tesisinde arıtılamayacak maddeler içermemesi, atıksu arıtma tesisinde oluşacak çamur ve benzeri artıkların uzaklaştırılmasını, kullanılmasını zorlaştırmaması ve çevre kirlenmesine yol açacak nitelik kazanmalarına neden olmaması gerektiği

İfade edilmiştir.

Yönetmelik’in “Yaptırım” başlığı altıdaki 55’inci maddede ise “Bu Yönetmelikteki yasaklara aykırı hareket edenler ve belirtilen yükümlülükleri yerine getirmeyenlere; ek süre verilmesi ve bu süre sonunda da yerine getirmediği takdirde faaliyetlerinin kısmen veya tamamen durdurulması Çevre Kanununun 15 inci maddesinde belirtilen makamlar tarafından, aynı Kanunun 20 nci ve 23 üncü maddelerinde belirtilen idari nitelikteki cezalar ise yine aynı Kanunun 24 üncü maddesinde belirtilen yetkili merciler tarafından verilir.” hükmüne yer verilmiştir.

Yapılan incelemede;

– Organize Sanayi Bölgesine ait endüstriyel nitelikteki atık sular ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyunun Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği ve MARSU Genel Müdürlüğü Atıksuların Kanalizasyon Şebekesine Bağlantı Yönetmeliği’ndeki düzenlemelere uyulmaksızın 10.08.2022 tarihinde imzalanan protokolle Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi kanalizasyon hattına deşarjına izin verildiği,

– Organize Sanayi Bölgesi ile katı atık tesisine yukarıdaki Yönetmelik’in 44’üncü maddesinde öngörülen usullere uygun bir “Atıksu Bağlantı İzni ve Belgesi” verilmediği,

– OSB’de Yönetmelik’in 29’uncu maddesine uygun otomatik numune alma ve debi ölçme cihazı bulundurulan bir numune alma bacasının inşa edilmediği,

– OSB atık suyu ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyunun herhangi bir ön arıtma işlemine tabi tutulmadığı, OSB’de faaliyet gösteren nişasta fabrikalarında devreye alınması gereken evaparatör ünitelerinin devreye alınmadığı,

– Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi arıtma sonrası çıkış suyunun, OSB atık suyu ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyu kirlilik yükünün yüksek olması nedeniyle oldukça koyu renkli olduğu, berraklığının olmadığı,

– OSB ile imzalanan protokolün 9’uncu maddesine göre, aylık atıksu miktarının 56.740,74 m3/ay ve 680.888 m3/yıl olarak belirlendiği ve bu miktarların sözleşme süresince sabit kalacağının kararlaştırıldığı, ancak 15.05.2023 tarihli laboratuvar analiz sonucu raporunda atık su debisinin 3.793,13 m3/gün olarak ölçüldüğü, buna göre atık su miktarının 98.621,38 m3/ay ve 1.183.456,56 m3/yıl, 08.03.2024 tarihli laboratuvar analiz sonucu raporunda atık su debisinin 2.815,73 m3/gün olarak ölçüldüğü, buna göre atık su miktarının 73.208,98 m3/ay ve 878.507,76 m3/yıl, 26.11.2024 tarihli laboratuvar analiz sonucu raporunda ise atık su debisinin 3.000,00 m3/gün olarak ölçüldüğü, buna göre atık su miktarının 78.000,00 m3/ay ve 936.000,00 m3/yıl olarak hesaplanacağı, dolayısıyla her halükarda aylık ve yıllık bazda kanalizasyon sistemine verilen atık suyun protokolle mutabık kalınan miktarların oldukça üzerinde olduğu,

– Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisinin prosesi evsel nitelikli atık sulara göre tasarlandığından endüstriyel atık su kaynağı işletmelerin atık sularının (OSB atık suyu, katı atık tesisi çöp sızıntı suyu vb.) kirlilik yükünü artırması nedeniyle tesise zarar verdiği, tesisin; arıtmada kullanılan kimyasal oksijen miktarı ihtiyacının, yıllık enerji maliyeti ile bakım ve onarım giderlerinin artmasına sebep olduğu,

– OSB’de bulunan un ve nişasta fabrikalarından kanalizasyon hattına olması gerekenin üzerinde katı madde (buğday, mısır vb.) geldiği, normalin üzerindeki katı madde akışının tesis ızgara ekipmanlarına zarar verdiği, tesiste istihdam edilen teknik personelin sayısal olarak yetersizliği nedeniyle arıza bakım ve onarımlarında aksamalar meydana geldiği

Görülmüştür.

Aşağıdaki tablolarda OSB atık suyu ve katı atık tesisi çöp sızıntı suyu ile Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi atık suyu numune analiz sonuçları yer almaktadır.

Tablo 18: OSB Atıksu Numune Analiz Sonuçları

Tablo 19: Katı Atık Tesisi Çöp Sızıntı Suyu Analiz Sonuçları

Tablo 20: Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi Kimyasal Oksijen İhtiyacı Analiz Sonuçları

Tablo 21: Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi Azot Analiz Sonuçları

Tablo 22: Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi Fosfor Analiz Sonuçları

Tablolardan da görüldüğü üzere; katı atık tesisi çöp sızıntı suyu ile OSB ile yapılan protokol ile kanalizasyon sistemine doğrudan deşarj izni verilen endüstriyel nitelikteki atık suyun kirlilik yükünün oldukça yüksek seviyelerde seyrettiği, analiz sonuçlarının Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği ve MARU Genel Müdürlüğü Atıksuların Kanalizasyon Şebekesine Bağlantı Yönetmeliği’nde belirtilen deşarj standartları değerlerinin üzerinde olduğu, kirlilik yükünde yıllar itibarıyla gözlenen artışın atık suyun arıtılmasında kullanılan kimyasal oksijen ihtiyacının artan miktar ve oranlarından da açıkça görüldüğü, atık suyla birlikte tesise gelen katı madde miktarında da özellikle son (2) yılda ciddi artışlar gözlendiği, söz konusu hususlar nedeniyle tesise kimyasal oksijen sağlayan ekipmanlarda (blower) ve ızgara (elek) sistemlerinde arızalar meydana geldiği, kirlilik yükü artan atık suyun evsel atık sular için projelendirilen arıtma tesisinin verimliliğini düşürdüğü ve işletme birim maliyetlerinin artmasına sebep olduğu anlaşılmıştır.

İdarece bulgu konusu hususlara iştirak edilmiş olup; OSB tarafından devreye alınması talep edilen atık su ön arıtma tesisinin henüz faal olmaması ve bunun için herhangi bir girişimde de bulunulmaması nedeniyle kriterler sağlanıncaya kadar idarece Kirlilik Önlem Payının (KÖP) düzenli olarak uygulanmaya devam edileceği, katı atık bertaraf tesisi işletmesinin 2020 yılı itibarıyla Mardin Büyükşehir Belediyesiyle yapılmış protokol gereği atık su ön arıtma tesisi yapma taahhüdü olmasına rağmen henüz taahhüdünü yerine getirmediği, çöp sızıntı suyunun ön arıtma yapılmaksızın belli aralıklarla kurumun kollektör hatlarına deşarj edilmeye devam edildiği, bu nedenle işletmeye düzenli şekilde KÖP uygulanmaya devam edileceği, uygulanan cezaların cüz’i meblağlar olması sebebiyle caydırıcı nitelikte olmadığı ifade edilmiştir.

Kentsel arıtma olarak tasarlanan Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi prosesi endüstriyel atık suların arıtımı için uygun olmadığından endüstriyel üretimlerle oluşan sanayi atıkları arıtma tesisinde kirlilik yükünü gideren bakteriler üzerinde de toksit etki yaratmakta, tesisin kimyasal oksijen ihtiyacının da bu nedenle sürekli artmasına sebep olmaktadır. Tesisin ekonomik, verimli ve dizayn kriterlerine uygun arıtma yapabilmesi için Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ile MARSU Genel Müdürlüğü Atıksuların Kanalizasyon Şebekesine Bağlantı Yönetmeliği’nin ilgili düzenlemelerine uygun hareket edilmesi, katı atık tesisi ve OSB’den kaynaklı atık suyun deşarj standartlarını sağladığı tespit edildikten sonra kanalizasyon hattına verilmesinin temin edilmesi gerekmektedir.