Özkaynak Ana Hesap Grubunda Uygulama Hataları Olması (Sayıştay)

BULGU: Özkaynak Ana Hesap Grubunda Uygulama Hataları Olması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlığın 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı tutarının, geçmiş yıl bilançosunda yer alan tutar ve açılış yevmiyesi kayıtları ile denk olmadığı ve faaliyet sonuçları hesabı bakiyesinin ilgili özkaynaklar hesabına doğru aktarılmadığı tespit edilmiştir.
a) Dönem olumsuz faaliyet sonucu hesabının yevmiye ve mali tablo aktarımlarında farklılık olması
Bakanlığın 2022 yılı hesaplarının incelenmesinde;
2022 yılının 1 no.lu yevmiyesinde yer alan 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı tutarının 2021 yılı bilançosunda yer alan 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı ile denk olmadığı ve aynı hesabın 2022 yılı kesin mizan bakiyesi ile 2022 yılı bilanço tutarlarının da farklı olduğu görülmüştür.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Yevmiye sistemi, muhasebeleştirme belgeleri ve açılış kayıtları” başlıklı 5’inci maddesinin beşinci bendinde;
“(5) Malî yılın başında, bir önceki hesap dönemi kapanış bilançosu ve dipnotları esas alınarak açılış bilançosu düzenlenir. Açılış bilançosuna dayanılarak, açılış yevmiyesinin kayıtlarını sağlamak üzere bilançodaki tutarlar, düzenlenecek “1” yevmiye numaralı muhasebe
işlem fişiyle ilgili hesaplara borç ve alacak kaydedilir.” denilmekte,
Dönem sonu işlemleri başlıklı 535 ‘inci maddesinde ise;
“…(3) Her faaliyet döneminin sonunda, muhasebe yetkilileri dönem sonu işlemlerini yaparak yeni faaliyet döneminin açılış kaydına esas alınacak kesin mizanı çıkarırlar. Hazırlanan kesin mizanda borç ve alacak kalanı veren hesaplar yeni faaliyet döneminin açılış kaydına esas teşkil eder.
(4) Kesin mizanın düzenlenmesini takiben, dönem sonunda son yevmiye olarak borç ve alacak bakiyesi veren hesapların kapatılmasını sağlamak için kesin mizanda borç bakiyesi veren hesaplar alacak; alacak bakiyesi veren hesaplar ise borç kaydı yapılarak muhasebe dönemi kapatılır…denilmektedir.
Yukarıda yer alan mevzuat gereği dönem sonu işlemlerinde faaliyet sonuçları hesabının alacak veya borç bakiyesi, öz kaynaklar ana hesap grubu içerisinde yer alan dönem olumlu faaliyet sonucu hesabı veya dönem olumsuz faaliyet sonucu hesabına aktarılmakta ve kesin mizan oluşturulmaktadır. Ardından kesin mizanın alacak ve borç bakiyeleri kapatılarak ilgili yılın kapanış bilançosu oluşturulmakta, takip eden malî yılın başında ise, bir önceki hesap dönemi kapanış bilançosu ve dipnotları esas alınarak açılış bilançosu düzenlenmekte ve açılış bilançosuna dayanılarak, açılış yevmiyesinin kayıtlarını sağlamak üzere bilançodaki tutarlar, düzenlenecek “1” yevmiye numaralı muhasebe işlem fişiyle ilgili hesaplara borç ve alacak kaydedilmektedir.
Bakanlığın Strateji Geliştirme Başkanlığının, Hazine ve Maliye Bakanlığının bütünleşik kamu mali yönetim bilişim sisteminden (BKMYS) mart 2023 tarihinde temin ederek tarafımıza gönderdiği 2021 yılı Tarım ve Orman Bakanlığı bilançosunda yer alan 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı tutarı 55.981.106.184,35 TL iken, 2021 yılı kesin mizanında ve 2022 yılı açılış kaydında söz konusu hesapta 56.359.845.874,21 TL yer almaktadır. Her ne kadar 2021 yılı kesin mizanı ile 2022 yılı açılış kayıtları aynı olsa da 2021 yılı kesin mizanı ile bilançosu denk olmadığından 2021 yılı bilançosu ve 2022 yılı açılış kayıtları da denk olmamaktadır.
Buna ilave olarak 2022 yılı kesin mizanında yer alan 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı tutarı (-)109.029.741.818,50 TL iken, 2022 yılı bilançosunda aynı tutar (-) 108.285.751.853,27 TL dir.
Yapılan incelemede, birden çok muhasebe birimini barındıran Bakanlık hesabında, her bir muhasebe biriminin müstakil olarak yıl sonu işlemi yaptığı, bazılarının yıl sonunda dönem karı bazılarının dönem zararı açıkladığı görülmüştür. Bakanlığın mizanı ise bu birimlerin mizanlarının kümülatifi olmaktadır. Bu sebeple uygulamada Bakanlığın kesin mizanında hem 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı hem de 590 Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabı yer almaktadır. Bilançoda ise sadece kesin mizanda yer alan 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı ile 590 Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabının farkı olan – 108.285.751.853,27 TL yer almaktadır. Açılış yevmiyesi ise kesin mizan bakiyesine göre yapıldığından bilanço ile denklik sağlanamamaktadır. Bu sebeple 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabının 2022 yılı kesin mizan bakiyesi ile 2022 yılı bilanço tutarları ve ayı şekilde mevzuata göre kapanış bilanço tutarları ile açılması gereken 1 no.lu yevmiye tutarları denk olmamaktadır.
Söz konusu uygulama kesin mizandan sonra yapılan, kaydı olmayan ilave bir yevmiye kaydı niteliğinde olup yıl sonu tablolarında ve açılış kaydında farklılığa yol açmaktadır. Olması gereken sistem içerisinde muhasebe birimleri dönem sonu işlemlerini tamamladıktan sonra, ilave bir yevmiye kaydı ile Bakanlık toplamı için bir dönem sonu işlemi yapılarak farkın belirlenmesidir. Böylece Bakanlığın kesin mizanında sadece dönem karı ya da zararı yer alacaktır. Bunun devamı olarak da Bakanlığın kesin mizanı, bilançosu ve bir sonraki yıl açılış kaydında denklik ve mevzuata uyum sağlanmış olacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığının bütünleşik kamu mali yönetim bilişim sisteminde (BKMYS) otomatik olarak gerçekleştirilen yıl sonu kayıtlarında 2021 ve 2022 yılı kesin mizanı ile bilançosunun denk olması ve açılış kayıtlarının bilanço ile uyumlu olması gerekmektedir.
b) Faaliyet sonucu tablosu sonucu ile kesin mizanın uyumlu olmaması
Faaliyet sonuçları tablosuna göre 2022 yılı faaliyet sonucu -108.285.751.853,27 TL olmasına rağmen kesin mizandaki Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı tutarı – 109.029.741.818,50 TL olmaktadır.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “690 Faaliyet Sonuçları Hesabı, Hesabın Niteliği” başlıklı 404’üncü maddesinde;
“(1) Faaliyet sonuçları hesabı, bir faaliyet dönemine ait gelir ve gider hesapları hesap gruplarında yer alan hesaplarda ve enflasyon düzeltmesi hesabında kayıtlı tutarlardan, dönem faaliyet sonucunun elde edilmesi için kullanılır.” denilmekte,
“Hesabın işleyişi” başlıklı 405’inci maddesinde;
“ (1) Faaliyet sonuçları hesabına borç ve alacak yazılacak tutarlar aşağıda gösterilmiştir:
a) Borç
1) Dönem sonunda indirim, iade ve iskontolar hesabının borç bakiyesi bu hesaba borç, 610-İndirim, İade ve İskontolar Hesabına alacak kaydedilir. 2) Dönem sonunda giderler hesabının borç bakiyesi bu hesaba borç, 630-Giderler Hesabına alacak kaydedilir. 3) İlgili mevzuatı gereğince faaliyet sonuçları hesabından ayrılan yedekler bu hesaba borç, yedekler hesap grubundaki ilgili hesaba alacak kaydedilir. 4) Dönem sonunda enflasyon düzeltmesi hesabının borç bakiyesi bu hesaba borç, 698-Enflasyon Düzeltmesi Hesabına alacak kaydedilir. 5) Dönem sonunda hesabın alacak bakiyesi vermesi durumunda, bakiyesi bu hesaba borç, 590-Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabına alacak kaydedilir.
b) Alacak
1) Dönem sonunda gelirler hesabının alacak bakiyesi bu hesaba alacak, 600-Gelirler Hesabına borç kaydedilir. 2) Dönem sonunda enflasyon düzeltmesi hesabının alacak bakiyesi bu hesaba alacak, 698-Enflasyon Düzeltmesi Hesabına borç kaydedilir. 3) Dönem sonunda hesabın borç bakiyesi vermesi durumunda, bakiyesi bu hesaba alacak, 591-Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabına borç kaydedilir.” denilmektedir.
Yukarıda yer alan mevzuat gereği dönem sonu işlemlerinde faaliyet sonuçları hesabının alacak veya borç bakiyesi, öz kaynaklar ana hesap grubu içerisinde yer alan dönem olumlu faaliyet sonucu hesabı veya dönem olumsuz faaliyet sonucu hesabına aktarılmakta ve kesin mizan oluşturulmaktadır. Hazine ve Maliye Bakanlığının bütünleşik kamu mali yönetim bilişim sisteminde (BKMYS) otomatik olarak gerçekleştirilen faaliyet sonuçları tablosuna göre 2022 yılı faaliyet sonucu (-) 108.285.751.853,27 TL olmasına rağmen kesin mizandaki Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı tutarı (-) 109.029.741.818,50 TL dir. Arada 743.989.965,23 TL fark vardır. Faaliyet sonucu hesabı bakiyesi ile dönem olumsuz faaliyet sonucu hesabının denk olması gerekmektedir.
Yapılan incelemede söz konusu sonucun Faaliyet Sonuçları Tablosunun Bakanlığın bütününün kar-zarar farkını içerdiği, kesin mizanda ise sonuç değil tüm muhasebe birimlerinin kümülatif toplamı geldiğinden hem kar hem zararın yer almasından kaynaklandığı anlaşılmıştır.
Bu itibarla, faaliyet sonuçları hesabı işlemlerinin muhasebe düzenlemelerine uygun olarak yapılmaması sonucu, Bakanlık 2022 yılı Bilançosu 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı itibariyle hatalı bilgi sunmaktadır.