|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, büyükşehir olmayan ilçe belediyelerinde yapılan bazı yapım işleri ve mal alımlarının, Kamu İhale Kanunu’nun 21 ve 22. maddelerinde belirtilen şartlar sağlanmadan pazarlık usulü ve doğrudan temin yöntemiyle gerçekleştirildiğini ortaya koymuştur. Kamu İhale Kanunu’nun 5. maddesi, idarelerin ihalelerde saydamlık, rekabet, eşit muamele ve kamuoyu denetimini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtmektedir. Ayrıca, mal alımı ve yapım işlerinin bir arada ihale edilemeyeceği ve kısımlara bölünemeyeceği vurgulanmıştır.
Pazarlık usulü ve doğrudan temin yöntemleri, yalnızca belirli ve acil durumlarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Örneğin, doğal afetler veya beklenmeyen olaylar gibi durumlarda bu yöntemlerin devreye girmesi gerekmektedir. Ancak yapılan incelemelerde, içme suyu sondaj kuyusu yapımı ve diğer projelerde bu şartların oluşmadığı halde bu yöntemlerin kullanıldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Kamu İhale Kanunu’nda belirtilen şartlar sağlanmadan pazarlık usulü veya doğrudan temin yönteminin tercih edilmemesi gerektiği ifade edilmiştir. İdare, gelecekte yapılacak mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde bu kurallara uyulması konusunda hassasiyet göstereceğini belirtmiştir. |
BULGU: Pazarlık Usulü İle Veya Doğrudan Teminle Alımın Genel Uygulama Haline Gelmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
İdare tarafından bazı yapım işleri ile mal alımı işinin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci ve 22’nci maddelerinin birinci fıkrasının (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmamasına rağmen pazarlık usulüyle ihale edildiği ve doğrudan temin yönteminin kullanıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde idarelerin, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu oldukları, aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı olmadığı sürece mal alımı, hizmet alımı ve yapım işlerinin bir arada ihale edilemeyeceği, eşik değerlerin altında kalmak amacıyla mal veya hizmet alımları ile yapım işleri kısımlara bölünemeyeceği belirtilmiştir.
Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinde hangi nitelikteki işlerin pazarlık usulü ile ihale edilebileceği maddeler halinde sayılmış, birinci fıkrasının (b) bendinde; doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya yapım tekniği açısından özellik arz eden veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği idarece belirlenen hallerde veyahut idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olduğu durumlar için uygulanabileceği ifade edilmiştir.
Benzer şekilde Mezkûr Kanun’un 22’nci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde; sadece gerçek veya tüzel tek kişinin ihtiyaç ile ilgili özel bir hakka sahip olması durumunda söz konusu yöntemin kullanılabileceği belirtilmiştir.
Ayrıca, Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ’in “İhtiyacın özel bir hakka sahip gerçek veya tüzel tek kişiden temini” başlıklı 12’nci maddesinde;
“(1) Sadece gerçek veya tüzel tek kişinin ihtiyaç ile ilgili bilimsel, teknik, fikri veya sanatsal ve benzeri sebeplerle özel bir hakka sahip olması halinde, Kanunun 22 nci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında alım yapılabilir. Bu nedenle, ihale konusu mal veya hizmet, bilimsel, teknik, fikri veya sanatsal ve benzeri sebeplerle ve özel hakların korunması nedeniyle sadece belirli bir mal tedarikçisi veya hizmet sunucusu tarafından sağlanabiliyorsa, anılan madde hükmüne göre ihtiyaçlar doğrudan temin yoluyla karşılanabilir.
(2) Diğer usullerle temini mümkün olmayan bilimsel yayın, fikir ve sanat eseri, belirli bir akademik kişiden eğitim ve benzeri mal veya hizmetler Kanunun 22 nci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında temin edilebilir.
(3) Kanunun 22 nci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında alım yapılmadan önce, bu Tebliğin 11 inci maddesinin birinci fıkrasında belirtilen işlem ve tespitlerin yapılması zorunludur.” denilmiştir.
İhalelerde rekabeti, saydamlığı, eşit muameleyi ve kamuoyu denetimini sağlamanın idarelerin temel görevi olduğu açıktır. Kanun koyucu idarelerin bu görevini yerine getirirken asıl olarak açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulünün kullanılması gerektiğini, pazarlık ve doğrudan temin usullerinin ise belli şartlar altında ve istisnai hallerde kullanılacağını hüküm altına almıştır. Ancak pazarlık usulü ve doğrudan temin ile gerçekleştirilen ihale veya alımların birçoğunda yukarıda bahsi geçen temel ilkeler sağlanamayacaktır.
Yapılan incelemede, 2024/1422501, 2024/1008009, 2024/1091848 ihale karar numaralı İçme Suyu Sondaj Kuyusu Yapım, Dadaloğlu Millet Bahçesi, Hafif Çelik Yapı Kafeterya Binası gibi yapım işlerinin Kanunu’nun 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmamasına rağmen pazarlık usulüyle ihale edildiği, aydınlatma direği mal alımında ise Kanun’un 22’nci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmamasına rağmen doğrudan temin yönteminin kullanıldığı tespit edilmiştir.
Kamu İhale Kanunu’na göre yapılacak ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulü temel usullerdir. Diğer ihale usulleri Kanunda belirtilen özel hallerde kullanılabilecektir.
Bununla birlikte, pazarlık usulü uygulaması idarenin istekli seçimini kolaylaştırmak ve bu süreçte ona inisiyatif sağlamak amacıyla getirilmiş bir yöntem değildir. Bu yöntem, ani ve beklenmeyen veya idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkardığı, ihalenin ivedilikle yapılma ihtiyacı nedeniyle idarenin ilan yapmaya dahi zamanının bulunmadığı haller için öngörülmüştür. Aynı şekilde doğrudan temin yönteminin ilgili maddelerinin de amacına uygun kullanılması önem arz etmektedir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından; bulgu konusu hususa iştirak edilmiş ve Belediyede tarafından yapılacak müteakip mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde gerekli şartlar oluşmadan pazarlık usulüne veya doğrudan temin usulüne başvurulmaması noktasında gerekli hassasiyetin gösterileceği belirtilmiştir.
Sonuç olarak, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun ilgili maddelerinde öngörülen şartlar oluşmadan pazarlık usulü veya doğrudan temin yönteminin kullanılmaması gerekmektedir.