Piyasa Gözetimi ve Denetimi Faaliyetine Yönelik Eksiklikler Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Piyasa Gözetimi ve Denetimi Faaliyetine Yönelik Eksiklikler Bulunması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Tersaneler ve Kıyı Yapıları Genel Müdürlüğünün uhdesinde bulunan piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetine yönelik olarak gerçekleştirilen incelemelerde piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin sadece ürünlerin Liman Başkanlıklarınca kütüğe kayıt esnasında yapıldığı gemi teçhizatına (makine, ekipman ve teçhizata) yönelik bir denetim faaliyetinin gerçekleştirilmediği ayrıca internetten satışlara yönelik de bir denetim mekanizmasının öngörülmediği görülmüştür.
Piyasa gözetimi ve denetimi; ürünlerin ilgili teknik düzenlemesi ve genel ürün güvenliği mevzuatında belirtilen gereklere uygun olmalarını sağlamak ve ilgili mevzuat kapsamında yer alan kamu yararını korumak amacıyla yetkili kuruluşlar tarafından yürütülen faaliyetleri ve alınan tedbirleri ifade etmektedir.
Piyasa Gözetimi ve Denetimi (PGD) faaliyetleri Ticaret Bakanlığı koordinasyonunda farklı kamu kuruluşları tarafından yerine getirilmektedir. Bakanlığın sorumluluğunda bulunan ürünler gezi teknesi ve gemi teçhizatı olarak belirlenmiştir.
Bakanlık tarafından “Gezi Tekneleri ve Kişisel Deniz Taşıtları Yönetmeliği” kapsamındaki ürünlere, (deniz taşıtları, motorları ve bunların bileşenleri) “Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Tarafından Gerçekleştirilecek Piyasa Gözetimi ve Denetimine İlişkin Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” çerçevesinde piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetleri yürütülmektedir. Gezi Tekneleri ve Kişisel Deniz Taşıtları Yönetmeliği, deniz taşıtları, motorları ve bunların bileşenleri için denizde can, mal ve çevre emniyeti kapsamında asgari gereklilikleri içermektedir.
Genel Müdürlükçe PGD faaliyetleri temel olarak 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, Gezi Tekneleri ve Kişisel Deniz Taşıtları Yönetmeliği, Ulaştırma Ve Altyapı Bakanlığı Tarafından Gerçekleştirilecek Piyasa Gözetimi Ve Denetimine İlişkin Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ve Gemi Teçhizatı Yönetmeliği kapsamında yapılmaktadır.
1 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 482 inci maddesi ile “Tersaneler ile gemi ve diğer deniz araçlarının yapım, bakım, onarım, donatım, geri dönüşüm tesislerinin çalışma usul ve esasları ile asgari güvenlik şartlarını belirlemek ve denetlemek, gemi ve diğer deniz araçları sanayisinin gelişmesine ve teşvikine yönelik tedbirler almak ve bu hususta ilgili kuruluşlarla gerekli koordinasyonu sağlamak” yetki ve sorumluluğu Tersaneler ve Kıyı Yapıları Genel Müdürlüğüne verilmiştir.
12 Mart 2020 tarihli ve 31066 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan 7223 sayılı “Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanununda” piyasa gözetimi ve denetiminin esasları ile yetkili kuruluşların görevleri yer almaktadır.
7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunun Ürünlerin Denetimine İlişkin Genel Hususlar başlıklı 15’nci maddesinde;
“(1) Yetkili kuruluş, yetki alanına giren ürünlerin teknik düzenlemelere veya 5 inci maddenin üçüncü fıkrasında belirtilen genel ürün güvenliği mevzuatına uygunluğunu doğrulamak amacıyla denetim yapar.
(2) Birinci fıkrada belirtilen denetimin, ürünün piyasaya arzından nihai kullanıcıya ulaştığı aşamaya kadar piyasa gözetimi ve denetimi yoluyla yapılması esastır. Ancak, teknik düzenlemelerin gerektirdiği hallerde ve öngördüğü koşullarda denetim; ithalat, ihracat, montaj, hizmete sunum veya bir mal veya hizmet sağlanması sürecinde veya kullanım aşamasında da yapılabilir.
(3) Denetim, yetkili kuruluşun görev ve sorumluluğundadır. Denetim yetkili kuruluş tarafından yapılır veya gerektiğinde bu görev, denetim yapma kapasitesine sahip diğer bir yetkili kuruluşa devredilebilir. Yetki devri, bu Kanunda düzenlenen yaptırımları uygulama ve önlemleri alma yetkisini de içerebilir.
…” Denilmiştir.
Yetkili Kuruluşun Piyasa Gözetimi ve Denetiminde Görev, Yetki ve Sorumlulukları Başlıklı 16’ncı maddesinde;
“(1) Yetkili kuruluş piyasaya arz edilmesi hedeflenen, piyasaya arz edilen, piyasada bulundurulan veya hizmete sunulan ürünleri; depoda, nakil aracında, iş yeri ve üretim tesisi de dâhil olmak üzere gerekli görülen yerlerde denetleyebilir ve iktisadi işletmecilerden denetime ilişkin gerek duyduğu belge, bilgi ve kayıtları isteyebilir.
(2) Yetkili kuruluş, ürünleri belirli bir program dâhilinde, yeterli ölçek ve sıklıkta, işaret veya belge kontrolü veya duyusal inceleme yaparak ve gerektiğinde numune almak suretiyle veya yerinde muayene ve/veya test yoluyla denetler ve bu işlemleri kayıt altına alır.
…” Denilmiştir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Tarafından Gerçekleştirilecek Piyasa Gözetimi ve Denetimine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in Genel Esaslar başlıklı 5’nci maddesinde;
“Piyasa gözetimi ve denetimi; ürünün piyasaya arzı veya dağıtımı aşamasında veya ürün piyasada iken, ilgili teknik düzenlemeye uygun olarak üretilip üretilmediğini, güvenli olup olmadığını denetlemek veya denetlettirmek; güvenli olmayan ürünlerin güvenli hale getirilmesini temin etmek, gerektiğinde yaptırımlar uygulanmasını sağlamak amacıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yapılacak her türlü faaliyeti kapsar.” Denilmiştir.
Denetime İlişkin Hükümler başlıklı 6’ncı maddesinde;
“Piyasa gözetimi ve denetimi, gerek görülmesi halinde,
Aşağıdaki hususlardan bir veya birkaçını kapsayacak şekilde yapılır.
Teknik düzenlemenin öngördüğü işaretler ve/veya belgeler üzerinde inceleme,
İlgili bir teknik düzenlemenin bulunmadığı hallerde, bu Yönetmeliğin 5 inci maddesinin 2 nci fıkrasında yer alan kriterler çerçevesinde ürünün güvenli olduğunu gösteren bilgi ve/veya belgeler üzerinde inceleme,
Gözle muayene,
d) Test ve muayene,
Denetim görevlisi, ürünün test ve muayenesini gerekli gördüğü taktirde, her türlü testi yaptırmak üzere denetlenen ürünlerden numune alabilir.
…” Denilmiştir.
Bakanlıkça yürütülen piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetleri genel olarak, ürünlerin Liman Başkanlıklarında kayıtlarının yapılması sürecinde gerçekleşmektedir. Ürün güvenliği ve
kontrolüne ilişkin sorumluluğu altında bulunan gemi teçhizatına yönelik ise bu zamana kadar bir denetim yapılmadığı görülmüştür. Diğer taraftan internetten satılan ürünlere ve gemi teçhizatına yönelik de bu zamana kadar henüz bir denetim gerçekleştirilmemiştir. Son yıllarda elektronik ortamda gerçekleştirilen alışveriş işlemlerindeki artış dikkate alındığında bu ürünlerin güvenliği konusu gündeme gelmiştir. İnternet satışlarına yönelik denetimlerin etkinleştirilmesi önem arz etmektedir.
Kamu idaresi cevabında bulgu konusu husus kabul edilmiş olup, “Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliği Taslağı” hazırlandığı ve yayımlanmak üzere Bakanlık Hukuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne iletildiği, söz konusu Yönetmelik taslağı ile bulgu konusu edilen hususlara ilişkin düzenleme yapılarak, bu ürünlerin de denetim kapsamında olması sağlandığı belirtilerek yeni Yönetmelik ile, hem gemi teçhizatlarına hem de internet üzerinden satılan ürünlere yönelik denetimler etkin bir şekilde gerçekleştirilebileceği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetine yönelik olarak ürün güvenliği ve kontrolüne ilişkin sorumluluğu altında bulunan gemi teçhizatına yönelik denetimlerin etkin ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi gerekmekte olup, internetten satışlara yönelik de ürünlerin güvenliği dikkate alınarak yeni Yönetmelikte yer verilmesi suretiyle etkin bir şekilde kontrollerin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.