Plaka Takip ve Tahsilat Sistemlerinde İyileştirmelere İhtiyaç Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Plaka Takip ve Tahsilat Sistemlerinde İyileştirmelere İhtiyaç Bulunması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Karayolları Genel Müdürlüğünün sorumluluğunda işletilen otoyolları ve köprüleri kullanmakla birlikte; plakası Latin alfabesine ait olmayan harf ve rakamlardan oluşan yabancı bazı araçlar ile Türk plaka dizilimi ile aynı plaka dizilimine sahip bazı yabancı plakalı araçlardan, yapılması gereken tahsilatlara ilişkin süreçlerde gecikme ve eksiklikler yaşandığı görülmüştür.
27.09.1962 tarih ve 11217 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Araçları Kayıt ve Tescil İşlemleri ile Plakalar Hakkında Yönetmelik’in 1’inci maddesinde;
“Karayolları Trafik Kanununa göre trafik şube veya büroları tarafından kayıt ve tescile tabi araçların yapılacak kayıt ve tescil işlemleri ile bu araçlara takılacak plâkaların renk, şekil, ebad ve remizleri hakkında bu yönetmelik hükümleri uygulanır.” denilmektedir.
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun “Para cezalarının ödenme süresi” başlıklı 115′ inci maddesinde;
cc
Sürücüsünün Türk vatandaşı olup olmadığına bakılmaksızın yabancı plakalı araçlara uygulanacak olan trafik idari para cezaları, tebligat şartı aranmaksızın sürücüsü bilgilendirilmek suretiyle tahsil edilir. Trafik cezaları tahsil edilmeden yabancı plakalı aracın ülkeyi terk etmesine izin verilmez…” ifadesi yer almaktadır.
6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanun’un “Geçiş ücretini ödememe ve güvenliğin ihlali” başlıklı birinci fıkrasında;
“Genel Müdürlük işletimindeki otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayolları için belirlenen geçiş ücretlerini ödemeden geçiş yaptığı tespit edilen araç sahiplerine Genel Müdürlük tarafından, geçiş ücreti ödemeden giriş çıkış yaptığı mesafeye ait geçiş ücretinin dört katı tutarında idarî para cezası verilir. (Ek cümleler: 1/7/2022-7417/53 md.) Bu maddenin yedinci fıkrasına tabi olmak üzere, ödemesiz geçiş tarihini izleyen kırk beş gün içinde, idari para cezasının tebliğ edilip edilmediğine bakılmaksızın, geçiş ücreti ile birlikte geçiş ücretinin bir katının idari para cezası olarak ödenmesi halinde idari para cezası bir kat verilmiş sayılır ve bu ceza için ayrıca tebligat yapılmaz. Bu takdirde idari para cezasından 30/3/2005 tarihli ve 5326 sayılı Kabahatler Kanununun 17 nci maddesinin altıncı fıkrasında yer alan indirim hükmü uygulanmaz.”,
Mezkur maddenin yedinci fıkrasında;
“Geçiş ücretlerini ödemeden geçiş yapanlardan, ödemesiz geçiş tarihini izleyen on beş gün içinde yükümlü olduğu geçiş ücretini usulüne uygun olarak ödeyenlere, bu maddenin birinci fıkrası ile beşinci fıkrasında belirtilen cezalar uygulanmaz. (Ek cümle: 16/5/2018- 7144/18 md.) Otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayolları için belirlenen geçiş ücretlerini ödemeden geçiş yaptığı tespit edilen yabancı plakalı araçlara uygulanan idari para cezaları için bu fıkrada belirlenen on beş günlük süre beklenmez. (Ek cümle:23/7/2020-7252/9 md.) Ancak, ödemesiz geçiş tarihini izleyen on beş gün içinde geçiş ücretinin ödenmesi halinde idari para cezası tahsil edilmez.”,
Aynı maddesinin sekizinci fıkrasında;
“Sürücüsünün Türk vatandaşı olup olmadığına bakılmaksızın yabancı plakalı araçlara uygulanacak olan bu maddenin birinci fıkrasında belirtilen idari para cezaları ile geçiş ücretleri ve ikinci fıkrasında yer alan idari para cezaları tebligat şartı aranmaksızın sürücüsü bilgilendirilmek suretiyle tahsil edilir. Tahsilat gerçekleşmeden yabancı plakalı aracın ülkeyi terk etmesine izin verilmez. Bu fıkra hükümlerinin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Ticaret Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca müştereken altı ay içinde belirlenir. Uluslararası sözleşme hükümleri saklıdır.” hükümleri yer almaktadır.
KGM ile PTT arasında 20.09.2021 tarihinde imzalanan Ücret Toplama Sistemlerinin Bakım, Onarım ve Tek Ana Kontrol Merkezi Üzerinden İşletilmesi ile Bankacılık Hizmetleri Protokolü’nün “Konu” başlıklı 2’nci maddesinde;
“Otoyollar ve boğaz köprülerine tesis edilen Ücret Toplama Sistemleri’ne ilişkin elektronik etiketlere ait kurulu sistemin bakım onarımı ve bankacılık hizmetlerinin devralınması ihtiyaç duyulması halinde yeni kurulumların yapılması ile OGS/HGS Sistemlerinin birleştirilerek tek Ana Kontrol Merkezi (AKM) üzerinden işletilmesi ve ücret toplama siteminde hasılatın Karayolları Genel Müdürlüğü’nün ilgili hesabına aktarılmasıdır.”,
Aynı Protokol’ün “PTT’nin yükümlülükleri başlıklı 7’nci maddesinde ise;
cc
7.8- PTT, İDARE’nin Ücret Toplama Sisteminin İşletilmesi ile ilgili gerekli olabilecek her türlü yazılım (lisans, güncelleme, ilave yazılım vb.) ihtiyaçlarını bilabedel karşılayacaktır.
7.9- PTT, İDARE’nin trafik güvenliği, zorunluluk vb. gibi nedenlerle yeni yapılacak veya revize edilecek Ücret Toplama Sistemi tesisi taleplerini karşılayacaktır…” ifadelerine yer verilmektedir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerine göre sürücüsünün Türk vatandaşı olup olmadığına bakılmaksızın yabancı plakalı araçlara uygulanacak idari para cezaları ile geçiş ücretlerinin tebligat şartı aranmaksızın sürücüsü bilgilendirilmek suretiyle tahsil edileceği, bu tahsilatların hem PTT’nin aracılığı hem de Ticaret Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca çıkarılacak usul ve esaslar kapsamında yapılacağı hüküm altına alınmıştır. Bunlara ek olarak Ücret Toplama Sistemleri kapsamında Ana Kontrol Merkezi ile aracılık edilen tahsilatlara ilişkin herhangi bir yazılım, lisans, güncelleme veya ilave yazılım ihtiyacı olması ya da zorunluluk halinde yeni ortaya çıkacak veya revize edilecek Ücret Toplama Sistemleri kurulması gerekmesi halinde bunların PTT tarafından bilabedel karşılanacağı yapılan Protokol ile hüküm altına alınmıştır. Ayrıca Türkiye’de kayıtlı ve tescil edilmiş araçların hangi dizilim ile oluşturulacağı Yönetmelik hükümleri ile belirlenmiştir.
İdare tarafından geçiş ücretlerini ödemeyen yabancı plakalı araç sahiplerine, cezai yaptırımlar ve gümrüklerdeki tedbirlere ilişkin uyarılarda bulunulsa da KGM’nin sorumluluğunda bulunan otoyolları ve köprüleri kullanan ve plakası Latin alfabesine ait olmayan harfler ve rakamlardan oluşan yabancı plakalı araçlardan yapılacak tahsilatlarda eksiklikler söz konusudur. Ayrıca otoyollar ve köprüleri kullanıp da Türkiye’de kayıtlı ve tescilli araç plakaları ile aynı plaka dizilimine sahip yabancı plakalı araçlar için düzenlenen bazı geçiş ücretlerinin ya da idari para cezalarının ilgili yabancı plakalı araçlar üzerine düzenlenirken karmaşıklık oluştuğu anlaşılmıştır. Bu durum, yabancı plakalı aracın, Türkiye’de kayıtlı ve tescilli bir başka araç ile aynı plakaya sahip olması halinde ortaya çıkmakta olup hatalı düzenlenen geçiş ücreti veya idari para cezası terkin edilmekte ancak yabancı plakalı araçlar bu süre zarfında ülkeyi terk ettikleri için geçiş ücreti ya da idari para cezası tahsilatı sorumlulardan yapılamamaktadır.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle;
Latin alfabesinden olmayan harf ve rakamların Hızlı Geçiş Sistemleri tarafından okunamadığı veya tespit edilemediği durumlar için yeni bir sistem kurmanın çok maliyetli olduğu ancak ücret toplama ve plaka tanıma sistemlerindeki teknolojik gelişmeler yakından takip edilerek PTT ile imzalanan protokol çerçevesinde gerekli donanım ve yazılım iyileştirmelerinin yapılması için çalışmaların sürdürüldüğü, plakası tespit edilemeyen tüm ihlalli geçişler Manuel Olay Doğrulama (MOD) onayına düştüğü ve bu geçişlerin operatör tarafından gözle görülerek okunabilen plakaların sisteme girildiği ifade edilmektedir. Ücret toplama sistemlerinden ücret ödemeden ihlalli geçiş yapan yabancı plakalı araçların plakaları, geçiş ve ücret bilgileri sistem tarafından online olarak Gelir İdaresi Başkanlığı üzerinden gümrüklere bildirildiği ve geçiş ücreti ya da ihlalli geçiş idari para cezası olan yabancı plakalı araçların borçlarını ödemeden ülkeyi terk etmelerine gümrük kapılarında izin verilmediği de belirtilmektedir.
Ayrıca Ülkemizdeki plaka dizilimi ile aynı olan yabancı plakalı araçların mevcut sistem ile tespit edilmesinin mümkün olmadığı, plakalarda yer alan ülke kodu kısmının sistemler tarafından okunamadığından bahsedilmekte olup önlem olarak paydaş kurumlarla çalışmalar yapıldığı ve söz konusu plakaların yabancı plakalı araçlar kümesine kaydedilmekte olduğu ve gereğinin yapılması için takip edildiği ifade edilmektedir.
Öncelikle bulguda, Latin alfabesinden yer almayan harf ve rakam bulunan yabancı plakalı araçlar ile plaka dizilimi yurtiçi tescilli araçlar ile aynı olan yabancı plakalı araçların tespit edilmesi için yeni bir alt yapı sistemi kurulması önerilmemektedir. Bunun yerine KGM ile PTT arasında 20.09.2021 tarihinde yapılan Portokol’de sistem iyileştirilmesinin ya da yeni yazılım ihtiyaçlarının mevcut sistem üzerinde hasıl olması halinde, bunların PTT tarafından bilabedel yerine getirileceği açıkça hüküm altına alındığından eksikliklerin giderilmesi ve sistemsel iyileştirmelerin tamamlanması hususu konu edilmektedir. Ayrıca Latin alfabesine ait olmayan harf ve rakamlardan oluşan yabancı plakalı araçlar ve Türk plaka dizilimi ile aynı plaka dizilimine sahip bazı yabancı plakalı araçların tahsilatlarının aynı sistem üzerinden yürütülmesinin bir tercih değil zorunluluk olduğu mevzuat hükümlerinde görülmektedir.
Bu itibarla; Kanun ve Protokol hükümleri gereğince KGM’nin sorumluluğunda bulunan ve şu an işletmeye açık olan otoyol ve köprülerin Latin alfabesine ait olmayan harf ve rakamlardan oluşan yabancı plakalı araçlar tarafından kullanması halinde, tahsilatların yapılmasına olanak sağlayan Ücret Toplama Sistemlerinin kurulması veya gerekli yazılım, lisans veya ilave yazılımların uygulanarak sistem iyileştirmelerinin yapılması gerekmektedir. Bunula birlikte Türkiye’de kayıtlı ve tescilli araç plakaları ile aynı dizilime sahip yabancı araç plakalarının farklı plakalar olduğunun tespit edilmesine ve yabancı plakalardan geçiş ücretleri ile idari para cezalarının tahsil edilmesine olanak sağlayacak sistem iyileştirmelerinin yapılması sağlanmalıdır.