Prim Teşvik Ödemeleri Kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumuna Yapılan Transfer Ödemelerine Kanıtlayıcı Belgelerin Eklenmemesi (Sayıştay)

BULGU: Prim Teşvik Ödemeleri Kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumuna Yapılan Transfer Ödemelerine Kanıtlayıcı Belgelerin Eklenmemesi

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) aktarılmak üzere Bakanlık bütçesine tahsis edilen ödenekler dahilinde yapılan prim teşvik ödemelerine, harcamalarda aranacak kanıtlayıcı belgelerin eklenmediği tespit edilmiştir.
2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda Hazinece karşılanacak olan prim teşvikleri hüküm altına alınmış olup Hazinece karşılanacak olan tutarlar, Bakanlığın transfer ödemeleri kaleminden yapılmaktadır.
Uygulamada, yasal olarak Hazinece karşılanması gereken 4857 sayılı Kanun’un 30’uncu maddesi (Engelli Sigortalı İstihdamına Yönelik Sigorta Primi Teşviki), 2828 sayılı Kanun’un ek 1’inci maddesi (Sosyal Hizmetlerden Faydalananların İstihdamı Halinde Uygulanan Teşvik) ve 5510 sayılı Kanun’un 81’inci maddesi (4/b (Bağ-Kur) 5 Puan Teşviki, Malullük, Yaşlılık ve Ölüm Sigortaları Primleri İşveren Hissesi 5 Puanlık İndirim Teşviki, İlave 6 Puanlık İndirim Teşviki, Genç Girişimci Teşviki) kapsamında yukarıda bahsi geçen teşvikler, SGK tarafından tespit edilmekte ve bu tespit sonucunda hesaplanan prim toplamları bir yazı ile Bakanlıktan talep edilmektedir. SGK’nın Bakanlığa gönderdiği yazıya ekli tabloda ise, teşvikin dayandığı kanun maddesi ile toplam tahakkuk tutarından iptal edilen tutarların çıkarılmasıyla bulunan teşvik bazında talep edilen tutarlar yer almaktadır. 2022 yılında aylar itibarıyla tahakkuk eden, iptal edilen ve talep edilen teşvik toplamları aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Tabloda görüleceği üzere, 2022 yılında 45.811.224.930,52 TL prim teşviki tahakkuk etmiş, 80.660.405,07 TL tutarında teşvik iptal edilmiş ve Bakanlıktan 45.730.564.525,45 TL talep edilmiş ve ödenmiştir. Talep edilen ve iptal edilen teşvik tutarlarının yüksekliği de göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu teşviklerin kanıtlayıcı belgelere dayanılarak ödenmesi daha da önem kazanmakta olup, bu nedenle idarelerin tasarrufuna bırakılamaz.
Tablo 4: 2022 Yılında Ödenen Prim Teşvikleri

5018 sayılı Kanun’a göre, Merkezi Yönetim Bütçesi; anılan Kanun’a ekli (I), (II) ve (III) sayılı cetvellerde yer alan kamu idarelerinin bütçelerinden oluşmaktadır. Anılan Kanun’un 13’üncü maddesinde bütçelerdeki ödeneklerin belirli amaçları gerçekleştirmek üzere tahsis edileceği ve kamu hizmetlerinin bütçelere konulacak ödeneklerle, mevzuatla belirlenmiş yöntem, ilke ve amaçlara uygun olarak gerçekleştirileceği belirtilmiştir. Aynı Kanun’un 33’üncü maddesine göre, bütçelerden bir giderin yapılabilmesi için iş, mal veya hizmetin belirlenmiş usul ve esaslara uygun olarak alındığının veya gerçekleştirildiğinin, görevlendirilmiş kişi veya komisyonlarca onaylanması ve gerçekleştirme belgelerinin düzenlenmiş olması gerekmektedir. Belirtilen mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde bütçeye belli amaçla konulan ödeneklerin amacına uygun bir şekilde gerçekleşip gerçekleşmediğinin de belgeyle doğrulanması gerektiği ifade edilmiştir.
5018 sayılı Kanun’un 33’üncü maddesine dayanılarak çıkarılan Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği’nin “Görev zararları ve hazine yardımları” başlıklı 56’ncı maddesine göre ise; sosyal güvenlik kurumlarına kendi mevzuatları ile verilen görevler dışında bir görev verilmesi durumunda verilen bu görevin ifası sonucu oluşan bedelin Hazinece karşılanması için yapılacak ödemelerde; harcama talimatı, ödenecek miktarın hesaplanmasını gösteren, ilgili sosyal güvenlik kuruluşunca düzenlenmiş belgenin, ödeme belgesine bağlanması gerekmektedir. Aynı Yönetmelik’in 4’üncü maddesinde ise harcama talimatı; kamu ihale mevzuatına tabi olmayan bir giderin idare adına geçici veya kesin olarak ödenebilmesi için giderin konusunu, gerekçesini, yapılacak iş veya hizmetin süresini, hukuki dayanaklarını, tutarını, kullanılabilir ödeneğini, tertibini, gerçekleştirme usulü ile gerçekleştirmeyle görevli olanlara ilişkin bilgileri gösteren ve harcama yetkilisinin imzasını taşıyan belge olarak tanımlanmıştır.
Konuya ilişkin olarak Bakanlık, SGK’nın görüşünü talep etmiş olup, SGK tarafından gönderilen 13.07.2021 tarih ve 27925484 sayılı yazıda, prim teşvik ödemelerine ilişkin olarak yazdıkları resmi yazı ile eki icmal listesinin harcama talimatı ve eki belge olarak değerlendirilebileceğini; ilgili ödemelere esas tüm verilerin SGK kayıtlarında yer aldığını ancak söz konusu verilerin sayısal olarak büyüklüğü nedeni tamamen aktarımının mümkün olamayacağını; aynı gerekçeyle ilgili tutarların ödemesi ile eş zamanlı olarak gerçekleştirilemeyeceğini; ödemelere esas teşkil eden verilerin görüntülenebilmesine yönelik olarak istatistiki verilerin SGK kaynak sistemi olan İşveren Sisteminden alınmasına yönelik olarak ÇSGB ve SGK arasında entegrasyona dayalı haricen bir çalışma yapılabileceğini ifade etmiştir.
ÇSGB, bulgular kapsamında, SGK’dan, prim teşvik ödemelerine ilişkin teşvik ve desteklerden yararlanan özel sektör işyeri sayısının, teşvik tutarına isabet eden miktarın hesaplandığı matrahın ve isabet ettiği sigortalı sayısının, ilave puanların hangi iller itibarıyla hangi oranlar üzerinden ve kaç sigortalı için uygulandığının, Bakanlıktan alınan teşviklere ilişkin sonradan SGK’ca yapılan periyodik kontroller sonrası teşvikten yararlanma hakkını kaybeden işveren ya da sigortalıya uygulanan iade ve düzeltme işlemlerine ait matrah bilgilerinin, Bakanlıktan talep edilen teşvik ödemesi miktarları ile teyit edilebilecek bir biçimde hazırlanarak gönderilmesini istemiştir. SGK, İşveren Sisteminden alınan teşvik verileri ile, MOSİP (Mali Yönetim Sistemi Otomasyon Projesi) raporlarında yer alan tutarların uyumlaştırılması sonucu bilgi verileceğini belirtmiş ancak şimdiye kadar bu kapsamda herhangi bir bilgi verilmemiştir.
Hazinece karşılanması gereken bu teşvik ve desteklerden yararlanan kaç tane özel sektör işyeri olduğu, 5 puanlık kısma isabet eden tutarın hangi matrahtan çıktığı ve ne kadar sigortalıya isabet ettiği, ilave puanların hangi iller itibarıyla hangi oranlar üzerinden ve kaç sigortalı için uygulandığı, Bakanlıktan alınan teşviklere ilişkin sonradan SGK’ca yapılan periyodik kontroller sonrası teşvikten yararlanma hakkını kaybeden işveren ya da sigortalıya uygulanan iade ve düzeltme işlemlerine ait matrahın ne kadar olduğu sonuçlarını kapsayacak şekilde düzenlenecek belgelere dayanarak ödemenin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. İstihdam politikasının yürüten ÇSGB’nin, yürüttüğü bu politikalardan elde ettiği sonuçları (kaç engelli işçi istihdam edilerek yürütülen politikaya katkı sağlandı yahut hangi illerde ve hangi oranlarda yapılan teşvikle yürütülen politikaya katkı sağlandı gibi) ayrıntılı olarak bilmesi; Bakanlık bütçesine bu hizmetler için konulan ödeneğin hem kontrolünün sağlanması, hem de alınan sonuçların Faaliyet Raporuna dercedilmesiyle, yürütülen politikanın sonuçlarının değerlendirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Bakanlık, konuya ilişkin olarak, 16.05.2022 tarihinde Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına bir yazı yazmış olup, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığından alınan 13.06.2022 tarih ve 47207069 sayılı cevabi yazıda, Başkanlık, 13.07.2021 tarihindeki görüşünü tekrarlamış ayrıca, SGK kaynak sistemleri ve teşviğe esas raporların alındığı mali sistem arasında bazı verilerin yansımamasına dayalı sorunların mevcut olduğunu, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı tarafından yürütülen Bütünleşik Gelir Yönetimi Projesi sona erdiğinde Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı sistemleri arasında oluşan sıkıntıların giderileceğini, ayrıca bulguda talep edilen bilgi ve belgelerle ilgili olarak Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı paydaş daire başkanlıkları ile yazışmalar yapılmasının akabinde elde edilen verilerin paylaşılacağını ifade etmiştir.
Kamu idaresi bulguda belirtilen hususlara katılmıştır. Bulgu doğrultusunda, SGK’dan görüş istemiştir. SGK tarafından verilen cevapta da, bulguda belirtilen hususlara katıldıkları ifade edilmiştir. SGK cevabında, teşvik ödemeleri için gerekli ödeneğin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bütçesine konulduğu; ilgili ödemelerin SGK’ya aktarılmasının, Kanundan doğan bir yükümlülük olduğu; her ay Bakanlığa gönderilen resmi yazı ve eki icmal listesinin, kanıtlayıcı belge olarak değerlendirilmesi gerektiği; teşviklere esas bilgilerin çok büyük veri içermesi nedeniyle, Bakanlığa ödeme ile eş zamanlı olarak aktarılamayacağı; bu verilerin görüntülenmesine yönelik ayrıca bir çalışma yapılabileceği; ödemeye ilişkin Bakanlıkça yapılacak bilgi takibinin, ödeme sonrasında da yapılabileceği; 2017 Yılı Sayıştay Denetim Raporunda talep edilen bilgilerin, SGK tarafından Bakanlığa gönderildiği; Sayıştay Başkanlığının teşvikler ile ilgili veri taleplerinin düzenli olarak karşılanması mümkün bulunmakla birlikte, söz konusu verilerin hem cari ayı izleyen ikinci ay içinde elde ediliyor
olması hem de konu ile ilgili yapılan toplantıda varılan ortak karar göz önünde bulundurularak bu taleplerin cari dönemden en az 2 ay geride olmak üzere 3’er veya 6’şar aylık periyotlarla karşılanmasının sistemin işleyişi bakımından uygun olacağının düşünüldüğü belirtilmiştir.
Bakanlık tarafından ödemesi gerçekleştirilen teşviklere ilişkin olarak ödemelerin kanıtlayıcı belgeler eklenerek yapılması ve gerekli kontrollerin periyodik olarak gerçekleştirilmesi gerekmektedir.