Şirketin Başka Kurumların Görev ve Yetki Alanında Yer Alan Hususlarla İlgili Harcama Yapması (Sayıştay)

BULGU: Şirketin Başka Kurumların Görev ve Yetki Alanında Yer Alan Hususlarla İlgili Harcama Yapması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Belediye Şirketi

Şirket tarafından İzmir Büyükşehir Belediyesinin bağlı kuruluşu olan İzmir Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğünün (İZSU) görev ve yetki alanına giren konularda faaliyet göstererek harcamalar yapıldığı görülmüştür.

İZSU, 2560 sayılı İstanbul (İzmir) Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun kapsamında kurularak 1987 yılından itibaren İzmir Büyükşehir Belediyesine bağlı müstakil bütçeli bir kuruluş olarak İzmir’de su ve kanalizasyon hizmetlerini yürütmek ve bu amaçla gereken her türlü tesisi kurmak, kurulu olanları devralmak ve bir elden işletmek üzere faaliyetlerini yürütmektedir.

2560 sayılı Kanun’un görev ve yetkiler başlıklı 2’nci maddesinde;

“a) İçme, kullanma ve endüstri suyu ihtiyaçlarının her türlü yeraltı ve yerüstü kaynaklarından sağlanması ve ihtiyaç sahiplerine dağıtılması için; kaynaklardan abonelere ulaşıncaya kadar her türlü tesisin etüt ve projesini yapmak veya yaptırmak, bu projelere göre tesisleri kurmak veya kurdurmak, kurulu olanları devralıp işletmek ve bunların bakım ve İZENERJİ İnsan Kaynakları Temizlik Bakım Onarım Enerji Güvenlik Hizmetleri 46

onarımını yapmak, yaptırmak ve gerekli yenilemelere girişmek,

Kullanılmış sular ile yağış sularının toplanması, yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması ve zararsız bir biçimde boşaltma yerine ulaştırılması veya bu sulardan yeniden yararlanılması için abonelerden başlanarak bu suların toplanacakları veya bırakılacakları noktaya kadar her türlü tesisin etüt ve projesini yapmak veya yaptırmak; …,

Bölge ve içindeki su kaynaklarını, deniz, göl, akarsu kıyılarının ve yeraltı sularının kullanılmış sularla ve endüstri artıkları ile kirletilmesini, bu kaynaklarda suların kaybına veya azalmasına yol açacak tesis kurulmasını ve bu tür faaliyetlerde bulunulmasını önlemek, bu konuda her türlü teknik, idari ve hukuki tedbiri almak,

Su ve kanalizasyon hizmetleri konusunda hizmet alanı içindeki belediyelere verilen görevleri yürütmek ve bu konulardaki yetkileri kullanmak.,” İZSU’nun görev ve yetkileri olarak belirlenmiştir.

Aynı Kanun’un Yağmur sularının uzaklaştırılması başlıklı 25’inci maddesinde de; “Yağmur sularının uzaklaştırılması ile ilgili tesislerin yapılması veya bu tip tesislerin işletilmesi, gerekli harcamalar ilgili belediyelerce karşılanmak şartıyla İZSU tarafından yerine getirilir.” düzenlenmesine yer verilmiştir.

Ayrıca, 14.09.2022 tarihinde İzmir Büyükşehir Belediyesi Meclis kararı ile Sünger Kent Uygulamaları Yönetmeliği kabul edilmiştir. Bu Yönetmelik ile İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından sünger kent yaklaşımı ve yeşil altyapı yöntemleri ile yağmur suyu yönetimin sağlanması ve taşkın riskinin azaltılması için yapılacak uygulamaların belirlenmesi amaçlanarak, anılan Yönetmelik’in İzmir Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde sünger kent oluşturma ile ilgili çalışmaları ve süreçleri kapsadığı belirtilmiştir.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile yargı kararı değerlendirildiğinde; yağmur sularına ilişkin yetkinin münhasıran İZSU’ya ait olduğu konusunda bir şüphe bulunmamaktadır.

Ayrıca Büyükşehir Belediyesi Meclisi tarafından kabul edilen Sünger Kent Uygulamaları Yönetmeliği’nde, Belediye bünyesinde bulunan daire başkanlıkları, bağlı kuruluşları ve iştirakleri birim olarak tanımlanmıştır. Anılan Yönetmelik’in “Birimlerin görev, yetki ve sorumlulukları” başlıklı 5’inci maddesinde; sünger kent ilkelerinin uygulanmasına yönelik görevler, yetki ve sorumluluklar olarak; tüm altyapı yatırımlarında belediye sorumluluğundaki alanlarda doğa dostu ürünler kullanılmasını, kullanılan tüm malzemelerin döngüsel ekonomi ve döngüsel kent temellerinde bir kent inşasına olanak sağlayacak şekilde seçilmesine özen gösterilmesi, aşırı su tüketimi karşısında tarife belirleme yetkisini kullanarak verimli su kullanımı teşvik edici ücretlendirme sistemi oluşturulması gibi hususlara yer verilmiştir.

Anılan Yönetmelik kapsamında Belediyenin tüm daire başkanlıkları, bağlı kuruluşları ve iştiraklerine görevlerin düştüğü, İZENERJİ AŞ’ye de özel olarak herhangi bir görev, yetki ve sorumluluk verilmediği anlaşılmıştır.

Anılan mevzuat ile İZENERJİ AŞ’ye de özel olarak herhangi bir görev, yetki ve sorumluluk verilmediği halde İZSU’nun görev ve yetkileri arasında bulunan su kaynaklarının yönetimine ilişkin olarak 2021 yılında İZENERJİ AŞ’de bünyesinde Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezi adında bir birim kurulmuş olup, 31.12.2023 tarihi itibariyle bu birimde 20 kişi çalışmaktadır.

Şirket ana sözleşmesinin 14. maddesinde yer alan “Çevrenin korunması, iyileştirilmesi, kırsal ve kentsel alanda arazinin ve doğal kaynakların en iyi şekilde korunması, su, toprak ve hava ve hava kirlenmesinin önlenmesi, sağlıklı kentleşmenin sağlanması için her türlü faaliyette bulunmak” ifadesi çerçevesinde yer alan düzenleme kapsamında Şirkette anılan birimin iş ve işlemlerini yaptığı yetkililer tarafından ifade edilmiştir.

Şirket yetkilileri tarafından, Şirkette kurulan Su Kaynakları Araştırma ve Uygulama Merkezinin aşağıda yer alan projelerle ilgili yetkilerin hangi Kamu Kurumu tarafından verildiğine ilişkin olarak, “Sünger kent yeşil alt yapı tekniklerinin uygulamalarını da içeren Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından çıkarılan “Yağmursuyu Toplama, Depolama Ve Deşarj Sistemleri Hakkında Yönetmeliği’nde belirtilen çalışmalar ilgili kamu kurumlarına ve kamu iştirak şirketlerine verilen bir görev ve sorumluluk kapsamında değerlendirilebilir. Nitekim gerek Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı gerekse Su Yönetimi Genel Müdürlüğü tarafından yağmur suyu hasadı ve yeşil alt yapı teknikleri ilgili çalışmaların yapılması yerel yönetimlerle ilgili her teknik toplantılarında gündeme getirilmekte ve bu sistemlerin uygulanması talep edilmektedir. Bakanlık düzeyinde uygulanması isteten bu teknikler Türkiye’de ilk defa bu kadar kapsamlı bir şekilde İzmir’de uygulanmıştır.” denilmiştir. Şirket yetkilileri tarafından belirtilen hususların tüm kamu kurumlarını ilgilendiren mevzuat olduğu, Şirkette kurulan Su Kaynakları Araştırma ve Uygulama Merkezine yönelik herhangi bir özel görev, yetki ve sorumluluk verilmediği anlaşılmıştır. Dolayısıyla sadece Şirketin ana

sözleşmesinde belirtilen konular gerekçe gösterilerek Su Kaynakları Araştırma ve Uygulama Merkezinin kurulması ve harcama yapmasına yönetim kurulu kararları ile yetki verilmesinin yeterli olmadığı, yukarıda yer verilen mevzuat ve yargı kararı dikkate alındığında anlaşılmaktadır.

İZENERJİ AŞ Yönetim Kurulu kararları ile 2021 yılından itibaren Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından yürütülen projelerden bazılarına aşağıda yer verilmiştir.

• Meles Çayı Havzası Yağmur Suyu Hasadı ve Yönetimi Projesi

• İzmir İç Körfezine Akan Güney Derelerinin Kirlilik Kaynakları, Sediment Taşınımı ve Yönetimi, Baskı Etkileri, Tedbirlerin Belirlenmesi Projesi

• Halkapınar Gölü Nif Dağı Ekolojik Koridoru Projesi

• Işıkkent Mezarlığı Yağmursuyu Hasadı Projesi

• Bornova Emekçi Kadınlar Yağmur Parkı Projesi

• Bornova Sünger Refüjü Projesi

• Bornova Çayı Dere Ekspres Projesi

• İzmir İli, Çiğli İlçesi, Cumhuriyet Mahallesi Güneybatı Heyelanı Önleme Çalışması Kapsamında Katı Atık Depolama Sahası ve Çevresi İçin Drenaj Proje Çalışmaları

• Gediz Havzası Marmara Gölü ve Beslenme Alanı (1780 km2) Su Kaynaklarının Sürdürülebilir Yönetimi ve Gölün Ekolojik Olarak Korunması Projesi

• Küçük Menderes Havzası Yağmursuyu Hasadı Projesi

• Ödemiş Biyolojik Sızdırma Göleti Projesi

• Süngerkent İzmir Sosyal Medya ve İletişim Hesaplarının Yönetimi

İZENERJİ AŞ Yönetim Kurulu kararları ile verilen yetkiler çerçevesinde anılan birim tarafından yapılan proje çalışmalarıyla ilgili olarak 31.12.2023 tarihine kadar toplam 28.894.747,40 TL gider yapılmış, 1.316.894,00 TL gelir elde edilmiştir. Sonuç olarak 2023 yılı sonu itibariyle İZENERJİ AŞ’nin görev, yetki ve sorumluluğunda olmayan iş ve işlemlerle ilgili olarak net 27.577.853,34 TL tutarında gider yapılarak Şirket mali kaynaklarının faaliyet dışı İZENERJİ İnsan Kaynakları Temizlik Bakım Onarım Enerji Güvenlik Hizmetleri 49

Şirket Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından yapılan ve örnek olarak seçilen 2023/689989 ihale kayıt numaralı ihalenin incelenmesinde, Şirketin “Kent İçi Dere Güzergahlarında Su Odaklı Ekolojik Koridorlar ve Entegre E-Skuter ve Bisiklet Yolları Geliştirilmesi-Bornova Çayı Pilot Uygulama Projelerinin Hazırlanması”na ilişkin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin (f) bendi uyarınca ihaleye çıktığı görülmüştür.

Söz konusu ihalenin teknik şartnamesine göre işin tanımı Bornova Çayı (Kocaçay) güzergahı üzerinde kent-dere etkileşiminin artırılmasına yönelik mavi-yeşil ekolojik koridorların planlanması, dere kirliliğinin azaltılması, peyzaj projelerinin hazırlanması, memba- dere içi biriktirme ve sanat yapılarının geliştirilmesi ve e-skuter ve bisiklet yolunun avan ve uygulama projelerinin hazırlanması şeklindedir. Söz konusu ihale bir bütün olarak değerlendirildiğinde işin kapsamı içerisinde herhangi bir belediye şirketinin görev alanına girmeyen ekolojik koridorlar oluşturulması, taşkın kontrolü için membada depolama yapılması önerilmesi, yeşil alan, peyzaj düzenlemeleri, ıslah kanalı tespit edilmesi, su tutma bölgelerinin belirlenmesi, koridorlara entegre e-skuter ve bisiklet ulaşım yolunun projelendirilmesi, ulaşım yolu ve diğer bütün yapı ve elemanlara ait uygulama projelerinin hazırlanması, güzergah boyunca deplasesi gerekecek altyapı hatları için gerekli deplase projelerinin hazırlanması gibi konuların olduğu görülmektedir.

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinde; su ve kanalizasyon hizmetlerini yürütme, derelerin ıslahını yapma, bisiklet yollarının ve şeritlerinin, bisiklet ve elektrikli skuter park ve şarj istasyonlarının, yaya yollarının ve gürültü bariyerlerinin planlanması, projelendirilmesi işlerinin büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumluluğunda olduğu hükme bağlanmıştır.

Bisiklet yollarının ve bisiklet park istasyonlarının planlanması, projelendirilmesi amacı ile çıkarılan Bisiklet Yolları Yönetmeliği’nin “Genel Esaslar” başlıklı 4’üncü maddesinde ise; bisiklet yollarının planlamasının nasıl yapılacağı, bisiklet yollarının uygulama imar planında ve varsa ulaşım ana planı ve kentsel tasarım projesinde gösterileceği, bisiklet yolunun yapılacağı bölgenin trafik yoğunluğu, fiziksel şartları ve benzeri özellikler dikkate alınarak uygulanacak bisiklet yolu türüne, İdaresince karar verileceği, bisiklet yolu projesinin ilgili idarece hazırlanacağı, büyükşehir belediyelerinde ulaşım ve koordinasyon merkezi kararı, diğer İZENERJİ İnsan Kaynakları Temizlik Bakım Onarım Enerji Güvenlik Hizmetleri 50

yerlerde il trafik komisyonu kararı alınmasını müteakip uygulanacağı ifade edilmiştir.

Yönetmelikte geçen İdare deyiminden kasıt ise 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun uygulandığı illerde yapım, bakım ve onarımı büyükşehir belediyesinin sorumluluğunda olan yerlerde büyükşehir belediyesidir.

Yukarıda yer verilen örnek ihaleden de görüleceği üzere, İZENERJİ AŞ’nin 6102 sayılı Kanun kapsamında karlılık ve verimlilik esasları dikkate alınarak faaliyetlerini yürüttüğü göz önüne alındığında yapılan ihalenin amaç ve konusu Şirketin faaliyetleri ile uyuşmamaktadır.

İZENERJİ AŞ’nin esas faaliyeti İzmir Büyükşehir Belediyesi, İZSU ve diğer şirketlerine personel temin hizmeti sağlamaktır. İZENERJİ AŞ yönetim kurulu üyeleri her yıl yapılan olağan genel kurul kararları ile 1 yıllığına seçilmektedir. Bu kapsamda, İZENERJİ AŞ’de faaliyet gösteren Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezinin koordinasyonunu yürüten ve Şirkette yönetim kurulu başkan vekili olarak görev yapan kişi ilk defa 29.03.2022 tarihinde yapılan Olağan Genel Kurul Toplantısında 1 yıl süreyle seçilmiş, daha sonrada 29.03.2022 tarihinde yapılan Olağan Genel Kurul Toplantısında da tekrar seçilmiştir.

İZENERJİ AŞ esas sözleşmesine göre süresiz olarak kurulmuş olup, atanan yönetim kurulu üyelerinin bireysel olarak uzman olduğu hususlardan bağımsız bir yapılanması mevcuttur. Zira Şirket genel kurulu tarafından 1 yıllığına seçilen yönetim kurulu üyesinin, genel kurulca tekrar seçilmek zorunluluğu bulunmamaktadır. Dolayısıyla 2023 yılında İZENERJİ AŞ’yi temsilen seçilerek görev yapan yönetim kurulu üyelerinin, şirketin ilerleyen faaliyet dönemlerinde seçilmeme durumu bulunmaktadır. Bu kapsamda esas olan belediye şirketlerinin ana faaliyetlerinde karlılık ve verimlik anlayışı içinde kar ederek, elde edilen bu karı ana hissedar olan İzmir Büyükşehir Belediyesine aktarmaktır.

Yukarıda yer verilen mevzuat kapsamında su kaynaklarının yönetimi belediyeler ile İZSU’nun görev ve sorumlulukları arasında belirtilmiştir. Bu kapsamda da özellikle 2560 sayılı Kanun ile İzmir ilindeki su ve kanalizasyon hizmetlerini yürütmek üzere İZSU kurulmuştur.

Diğer taraftan İZSU, 2560 sayılı Kanun kapsamında görev, yetkileri belirlenen bir kuruluştur. Kendisine herhangi bir mevzuat ile görev verilmeyen ve yönetim kurulunun aldığı kararlar ile kendisini görevli kılan İZENERJİ AŞ, 6102 sayılı Kanuna göre faaliyetlerini karlılık ve verimlilik esaslarına göre yürüten, ticari amaçla kurulmuş bir Şirkettir.

Şirket cevabında özetle, Şirketin İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Başkanının su ve enerji konusundaki vizyonuna uygun olarak esas sözleşmesinde de yer alan su ve enerji alanlarında ar-ge çalışmaları yaptığı, Şirketin faaliyet alanının, İZSU’nun faaliyet alanına giren konular ile benzeştiği, İZSU’ nun faaliyetlerini gerçekleştirirken danışmanlık hizmetine veya taşeron hizmetine ihtiyaç duyması durumunda şirket vasıtası ile gerekli çalışmaların, iş ve işlemlerin yapılabilmesi için ar-ge çalışmasının yapılması ve bu alanlarda çalışabilecek personelin teminini sağlamak için bu faaliyetlerin gerçekleştirildiği, Şirketin İzmir Büyükşehir Belediyesi ve İZSU Genel Müdürlüğü’nün sorumluluk alanları ile ilgili herhangi bir yetki kullanmasının da söz konusu olmadığı, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin bir iştiraki olarak yağmur suyu altyapı sistemini ülkemizde ilk defa uygulanacak bir sünger şehir modeli ile yatırım yapmaktan ibaret olduğu, Şirketin ana sözleşmesine istinaden, Türkiye’de ilk defa Şirketin yatırımları ile bir Sünger şehir modeli inşa edildiği, Şirket tarafından bu kapsamdaki çalışmaların geleceğe yönelik bir yatırım olduğu ve Şirkette 3 yıldır faaliyet gösteren Su Kaynakları Uygulama ve Araştırma Merkezinin İZSU kurumsal çatısı altında devam ettirilmesi için çalışmaların başlatıldığı ifade edilmiştir.

Şirket cevabının değerlendirilmesinde, bulguda yer alan hususlar dışında bir cevap vermemiş olup ayrıca cevapta beliritilen hususlarla ilgili kanıtlayıcı belgeleri sunmamıştır.

Şirket yönetim kurulu üyeleri ile diğer görevlilerin bulgu konusu iş ve işlemlere ilişkin 2023 yılında 27.577.853,34 TL, 2024 yılında 60.000,00 TL olmak üzere toplam 27.637.853,34 TL’nin tutarında bedelin şirket kaynaklarından ödenmesini sağlamalarından dolayı 2023 yılı Sayıştay Denetim Raporunun gereğini yerine getirmedikleri sonucuna varılmıştır.

Yukarıda yer verilen mevzuat ve yargı kararı kapsamında; İZENERJİ AŞ’nin esas faaliyet gelirinin İzmir Büyükşehir Belediyesi, İZSU ve diğer Büyükşehir Belediye şirketlerine personel temin hizmeti sağlamak olduğu, özel olarak verilmiş herhangi bir görev, yetki ve sorumluluğu bulunmadan su kaynakları birimi tarafından yönetim kurulu kararları kapsamında harcama yapıldığı, su kaynaklarına ilişkin olarak yönetim kurulunun kendi kendine aldığı kararlar çerçevesinde Şirketi yetkilendirdiği hususları dikkate alındığında, 2024 yılı sonu itibariyle 27.637.853,34 TL harcama yapılarak Şirketin mali kaynaklarının azalmasına sebep olan yönetim kurulunun mali olarak sorumluluğu bulunmakta olup, Şirket yönetim kurulundan tahsili için gerekli sürecin işletilmesi sağlanmalıdır.