Şirketin Yürütmüş Olduğu Yayıncılık Faaliyetlerinin Şirketi Zarara Uğratması (Sayıştay)

BULGU: Şirketin Yürütmüş Olduğu Yayıncılık Faaliyetlerinin Şirketi Zarara Uğratması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Belediye Şirketi

Şirketin ilk olarak 2020 yılında anaokullarında dağıtılacak yayınlar için sertifika aldığı, sonrasında kitap basımı işine girerek yaklaşık 154 farklı yayını basmaya başladığı, Şirket tarafından basılmayıp satılmak üzere satın alınan 588 farklı yayın olduğu, bu bağlamda toplamda 742 yayını kitap kafeler aracılığı ile sattığı ancak yapılan bu işlemler neticesinde şirket zararına yol açıldığı, buna karşın gerçekleşen zararların sorumlulardan takip ve tahsili için herhangi bir girişimde bulunulmadığı görülmüştür.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 18’inci maddesinin ikinci fıkrasında, tacirin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi gerektiği ve “Özen ve bağlılık yükümlülüğü” başlıklı 369’uncu maddesinin birinci fıkrasında; Yönetim kurulu üyelerinin ve yönetimle görevli üçüncü kişilerin görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek yükümlülüğü altında olduğu belirtilmiştir. Basiretli iş adamı gibi davranmayı tacirin ticaretine ilişkin faaliyetlerinde herhangi bir kişiye kıyasla daha dikkatli, tedbirli, öngörülü ve yaptığı işin inceliklerine hâkim biçimde hareket etmesi olarak tanımlamak mümkündür. Şirkete ait bir faaliyette bulunulurken bunun şirketin menfaatine olması ile şirketin faaliyetiyle ilgisinin olmasına özen gösterilmesi gerekir.

Şirketin Yönetim Kurulu, Yöneticileri ve Yayın Kurulu üyelerinin basiretli iş insanı gibi davranmayarak şirket zararına yol açmalarından dolayı oluşan giderin ilgili kişilerden tahsiliyle ilgili sürecin işletilmesi sağlanmalıdır.

Şirketin basım ve yayıncılık alanında yürüttüğü işlemlere ilişkin tespitler şu şekildedir:

Kitap Kafelerin Kapatılıp Devredilmesine Karşın Şirketin Yapmış Olduğu Telif Sözleşmeleri Nedeniyle Talebi Sınırlı Sayıda Olan Kitapların Basılmasına Devam Edilmesi

Şirketin kitap kafeleri 2024 yılı ortalarında kapatmasına ve bazı kitaplara ilişkin hiçbir talep olmamasına rağmen 5-7 yıllık olarak veya basım adedi garantisi verilerek imzalanan telif sözleşmeleri nedeniyle basımına devam edildiği ve hali hazırda bu şekilde basılıp satımı yapılamayan 223.708 adet kitabın depolarda atıl bulunduğu anlaşılmıştır.

Yayın kurulu ve Genel Müdür tarafından imzalanan bu telif sözleşmelerinin şirket ihtiyaçları ve kitap talebiyle ilgili olmadığı açıktır. Zira toplam 742 yayına ilişkin 2024 yılı içerisindeki talep 10.875 adet iken yıl içerisinde basımı ve alımı gerçekleştirilen kitap sayısı ise 43.230 adettir.

Şirket cevabında özetle, Şirketin her zaman kar amacı güdemediği, kamu kaynağı kullanarak kamu hizmeti sunulmaya çalışıldığı, kitapların basımına devam edilmesinin tamamen telif sözleşmelerinde yaralan yükümlülük gereği olduğu, telif sözleşmelerinin esasen belirli bir kitap basımını içeren sözleşmeler olduğundan, bu basım adedine ulaşılması gerektiği, kitap basım adedi gelen taleplerle belirlenen bir sayı olmadığı ve yıllara sari satış amacıyla belirlendiği ifade edilmiştir.

Belediye Şirketlerinin sübjektif değerlendirmelerle duruma göre Belediye gibi yeri geldiğinde Ticari esaslara göre faaliyet gösteren bir işletme gibi değerlendirilmesi mümkün değildir. Zira genel itibariyle Belediyeler Kamu Hukuku’na tabi iken Belediye Şirketleri ise Özel Hukuk hükümlerine tabidirler. Hal böyle olunca Şirketin Belediye gibi hareket etmesi de mümkün değildir. Şirket cevabında satış adetlerinin telif sözleşmelerinde belirlendiği ifade edilmiş ise de telif sözleşmelerindeki sayıların daha az belirlenmemesinin veya satışı hiç olmayan (az olan) kitaplara ilişkin neden telif sözleşmeleri yapılarak Şirkete yükümlülük getirildiği hususları açıklanmamıştır.

2020 yılında bugüne süregelen süreçte bu şekilde basımı ve satın alması gerçekleştirilip Şirket depolarında atıl bekleyen 223.708 adet kitap olduğu ve bunların telif, bandrol ücreti ve diğer giderler hariç muhasebe kayıtlarındaki toplam alım değeri 8.920.910,24 TL (Enflasyon düzeltmesi hariç 8.447.324,48 TL)’dir.

Kitap Satış Ücretinin Şirketin Zararına Yol Açacak Şekilde Belirlenmesi

Kitap satış fiyatları belirlenirken kitapların sadece basım maliyetlerinin dikkate alındığı ancak kitapların telif ücreti, bandrol ve ödenen diğer basım maliyetlerinin ve kitap kafe ismi ile işletilen yerlerin kira, personel gider, elektrik ve su giderlerinin de dikkate alınmadığı görülmüştür. Her ne kadar kitap kafelerde salt kitap satımı olmasa da bu suretle satılan kitapların satış fiyatında kafe giderlerinin satış ile ilgili kısmının ayrıştırılarak fiyatlara yansıtılması dikkate alınması gerekmektedir. Söz konusu kitap kafelerin sadece 2024 yılı itibariyle 2.315.740,20 TL gideri bulunmaktadır.

Şirket cevabında, kitap satış fiyatları belirlenirken, basım maliyeti, telif ücreti, bandrol, dağıtım ve diğer basım maliyetleri gön önüne alındığı ancak bulguda da belirtildiği gibi, kitap kafelerin kira, personel, elektrik, su gibi giderleri buralarda sadece kitap satışı yapılmadığından, başka gelirlerin de olması sebebi ile kitap satış fiyatına dahil edilmediği, hizmetin sosyal ve kültürel niteliği, özellikle öğrencilere okuma alışkanlığı kazandırmak, okumaya teşvik etmek, ayrıca Şirketin reklam ve tanıtım faaliyetleri kapsamında, gerek otopark aboneleri, gerekse anaokulu öğrencilerimize ulaşabilmek amaçları göz önüne alınarak, fiyat politikasının belirlendiği, 2024 ve 2025 yıllarında belirli dönemlerde satış fiyatlarının günün koşullarına göre artırılarak revize edildiği ifade edilmiştir.

Kitap satış fiyatları belirlenirken, basım maliyeti, telif ücreti, bandrol, dağıtım ücretlerinin dikkate alındığı ifade edilmiş ise de söz konusu hesaplamaya ilişkin herhangi kanıtlayıcı bir belge sunulmadığı gibi Mali İşler Müdürlüğü’nden alınan kitap alış ve satış fiyatlarının karşılaştırılması neticesinde söz konusu bedellerin dikkate alınmadığı anlaşılmıştır. Öğrencilere okuma alışkanlığı kazandırılması, okumanın teşvik edilmesi gibi amaçlardan bahsedilmiş ancak öğrencilerin istedikleri hangi kitapların basıldığı veya kaç kitabın öğrencilere satıldığına/ücretsiz verildiğine ilişkin herhangi bilgi sunulmamıştır. Şirket tarafından otoparklar abonelerine ve anaokulu öğrencilerine neden reklam ve tanıtım yapılması gerekliliği duyulduğu konusu da anlaşılmamıştır. Ayrıca bulguda bahsi geçen kitaplar çocuk kitapları olmayıp anaokullarında dağıtılan/satılan kitaplar ile ilgisi bulunmamaktadır. Şirket cevabında yer alan diğer hususlar bulgu içeriğinde açıklandığından ayrıca değerlendirilmemiştir.

Fiziki Sayım Neticesinde Depolarda Eksik Kitapların Bulunması

Muhasebe verilerinden alınan rakamlarda 31.12.2024 tarihi itibariyle eldeki kitap sayısı 223.708 adet olması gerekirken fiili sayımlarda kitap sayısının 103.576 adet olduğu tespit edilmiştir.

Şirket cevabında, bazı teslim tutanaklarının muhasebe kayıtlarına yansımadığı ve bu suretle muhasebe kayıtları ile fiziki durum arasında farklar olduğu, bu tutanakların çoğunlukla, covid-19 döneminde ve yaşanılan 6 Şubat 2023 deprem felaketi sonrasında yaşanan olağanüstü durumlardan etkilenen vatandaşların yararlanması amacıyla dağıtıldığı, yapılan araştırmalarda muhasebe kayıtları ile olan farkın 77.792 adete düştüğü, gerek yeniden stok sayımı yapılarak ve gerekse diğer satış ve dağıtım miktarlarının kontrol edilerek farkın tespit edileceği ifade edilmiştir.

Şirket cevabında bir kısım kitabın covid-19 ve deprem sonrasında etkilenen vatandaşlara dağıtıldığı iddia edilmiş ise de kitap sayımlarının her yıl sonunda yapıldığı farkların o yılların sayımında ortaya çıkması gerekirken 2025 itibariyle bu durumun farkına varıldığı yönündeki görüşlere katılmak mümkün değildir. Kaldı ki Şirket cevabını kanıtlayan herhangi bir bilgi ve belge de bulunmamaktadır.

Netice itibariyle sayım sonucunda eksik çıkan 120.132 adet kitabın akıbeti hakkında bilgi alınamamıştır.

Bazı Kitaplarda Eski Belediye Başkanının Şahsi Tanımını İçeren Metin ve Fotoğraflar Kullanılması

Bir önceki Belediye Başkanı döneminde bedeli Şirketten karşılanmak üzere Belediye Başkanının tanıtımına ilişkin ifadeler içeren 35.180 adet kitap bastırıldığı, bunlardan sadece 1.680 adedinin satıldığı, geri kalan 33.500 adet kitabın şirket deposunda atıl bekletildiği, eski Belediye Başkanın isminin yer almasından dolayı Şirket hizmetlerinde kullanılamadığı, buna karşın Şirket tarafından kişisel kusuru bulunan kamu görevlilerine yönelik rücu işlemlerinin başlatılmadığı görülmüştür.

Şirket cevabında, kitaplarda yer alan önceki dönem belediye başkanının önsöz veya fotoğraflarının, seçim sloganı ve şahsi reklam mahiyetinde olmadığı, İzmir Büyükşehir Belediyesi yayın kurulu aracılığıyla basımına karar verildiği, İzmir Büyükşehir Belediyesi logosu ile birlikte basıldıkları, kitaplarda yer alan önceki dönem belediye başkanının önsöz veya fotoğraflarının kitapların satışına engel bir husus olmadığı, halen belirli noktalarda ve yayıncı kuruluşların talepleri doğrultusunda satışlarının yapıldığı ifade edilmiştir.

Söz konusu kitaplardaki isim ve fotoğrafların kitapların satışına engel olunmadığı belirtilmiş ise de 2024 yılında sadece 1680 kitabın satıldığı, satış rakamlarının genel itibariyle mart 2024 ve öncesine ait olduğu ayrıca halihazırda satıl(a)mayan ve depolarda atıl bekleyen 33.500 adet kitabın varlığı dikkate alındığında, şirket cevabında belirtilen ve kitapların basımına karar veren İzmir Büyükşehir Belediyesi yayın kurulunun sorumlu olduğu açıktır.

5216 sayılı Kanun’un “Büyükşehir belediye başkanının görev ve yetkileri” başlıklı 18’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, beldenin ve belediyenin hak ve menfaatlerini korumak, (d) bendinde, Bu Kanunla büyükşehir belediyesine verilen görev ve hizmetlerin etkin ve verimli bir şekilde uygulanabilmesi için gerekli önlemleri almak, (e) bendinde, Büyükşehir belediyesinin ve bağlı kuruluşları ile işletmelerinin etkin ve verimli yönetilmesini sağlamak ve (f) bendinde ise Büyükşehir belediyesinin hak ve menfaatlerini izlemek Büyükşehir belediye başkanının görev ve yetkileri arasında sayılmıştır. 5216 sayılı Kanun’un “Büyükşehir belediyesinin giderleri” başlıklı 24’üncü maddesinde; temsil, tören, ağırlama ve tanıtım giderleri ve Büyükşehir belediye hizmetleriyle ilgili olarak yapılan kamuoyu yoklaması ve araştırması giderleri yer almaktadır. Söz konusu maddede, Belediye hizmetleriyle ilgili olarak yapılan kamuoyu yoklaması ve araştırmaları için harcama yapılabileceği belirtilmekle birlikte Belediye Başkanın seçim sloganı ve şahsi reklamı mahiyetinde ifadelerin taşınırlara işlenmesine dair hüküm bulunmamaktadır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 18’inci maddesinin ikinci fıkrasında, tacirin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi gerektiği ve “Özen ve bağlılık yükümlülüğü” başlıklı 369’uncu maddesinin birinci fıkrasında; Yönetim kurulu üyelerinin ve yönetimle görevli üçüncü kişilerin görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek yükümlülüğü altında olduğu belirtilmiştir. Basiretli iş adamı gibi davranmayı tacirin ticaretine ilişkin faaliyetlerinde herhangi bir kişiye kıyasla daha dikkatli, tedbirli, öngörülü ve yaptığı işin inceliklerine hâkim biçimde hareket etmesi olarak tanımlamak mümkündür. Şirkete ait bir faaliyette bulunulurken bunun şirketin menfaati ve faaliyetiyle ilgisinin olmasına özen gösterilmesi gerekir.

Şirket sorumluluğunda bulunan depoda yapılan yerinde denetimler esnasında belediye başkanının isminin ve tanıtımının kitapların çeşitli yerlerinde yer alması nedeniyle satışı yapılamayan ve dolayısıyla depoda kalan 33.500 adet kitabın olduğu ve maliyetinin 4.012.448,91 TL olduğu, söz konusu kitapların Şirket tarafından bastırıldığı ancak Belediye Başkanın isminin yer alması nedeniyle kullanılamadığı gibi satılamadığı da anlaşılmıştır.

Şirketin faaliyetleri ile ilgisi olmayan ve şahsi tanıtım içeren kitabın basımında yer alan kişilerin şirketin zararına işlem yapmaları nedeniyle şirketin uğradığı zararın ilgili kişilerden tahsil edilmesi için gerekli hukuki sürecin işletilmesi sağlanmalıdır.