T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Tarafından Ajans Mevzuatında Düzenleme Yapılmasının Gerekmesi (Sayıştay)

BULGU: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Tarafından Ajans Mevzuatında Düzenleme Yapılmasının Gerekmesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Kalkınma Ajansı

Zafer Kalkınma Ajansının denetimi sırasında aşağıda belirtilen mevzuat değişikliklerine ihtiyaç duyulduğu görülmüştür.

a-) Ajansın kabul ettiği projelerde destek olunan tutar ve eş finansman oranı, fizibilite desteği, güdümlü proje desteği, finansman desteği ve faizsiz kredi desteği, teknik destek uygulamaları, ajansların aracılık görevi üstlendiği Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı, Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı gibi destek ve uygulamalarda genel anlamda yararlanıcılardan kaynaklanmayan sebeplerle destek ve sürelerin arttırılmasına yönelik ilave tedbirlerin alınmasına ihtiyaç duyulduğu görülmektedir. Nitekim 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’na 2008, 2018, 2019, 2022 ve 2023 yıllarında eklenen geçici maddelerle; fiyat farkı, ek fiyat farkı, sözleşmelerin tasfiyesi veya devri, ek fiyat farkı ve/veya sözleşmelerin devri, yapım işlerine ek fiyat farkı ve süre uzatımı verilmesine yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemelere sebep olan hususlar yukarıda sayılan Ajans desteklerini de etkilediğinden Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından benzer düzenlemelerin yapılması genel bir ihtiyaç olarak görülmektedir.

b-1) Kalkınma Ajansları Mal Hizmet ve Yapım İşi Satın Alma İhale Usul ve Esaslar’ın 4’üncü maddesinde temel ilkeler sayılmış olup bu ilkelerden birisi de ihale/satınalma işlerinde avans verilmemesidir. Ancak Esaslar’ın;

19’uncu maddesinde “(1) Mal ve hizmet alımı ile yapım işleri için ön ödeme öngörülmüş ise, ön ödeme Avans Teminat Mektubu karşılığında yapılır.”

30’uncu maddesinde sözleşmede bulunacak hususlar;

e) Ödeme yeri ve şartlarıyla ön ödeme yapılıp yapılmayacağı, yapılacaksa şartları ve miktarı”

38’inci maddesinde

“(1) Ön ödeme yapılması ön görülen işlerde, ön ödeme miktarı toplam sözleşme bedelinin %20’sinden fazla olamaz ve avans teminat mektubu karşılığında yapılır. Avans Teminat Mektubu miktarı en az yapılan ön ödeme miktarı kadar ve süresiz olacaktır.

(2) Ön ödeme, sözleşmenin imzalanmasını takiben yedi gün içinde, avans teminat mektubunun sunulmasına istinaden yapılır.”

denilmiştir. Böylece avans verilmemesi temel ilkeler arasında sayılmış iken sonraki maddelerde avans/ön ödeme verilmesi şartları belirlenmiştir. Diğer taraftan yapılacak ön ödemenin hangi şartlarda ve faiz oranlarıyla mahsup edileceğine ilişkin genel bir düzenleme yapılmamıştır.

b-2) Esaslar’ın 3’üncü maddesinde, İhale/Satınalma Yetkilisi; “Yönetim Kurulu tarafından tespit edilecek sınırlar içerisinde, taşıt dışındaki taşınır malların alımı, satımı, kiralanması ve hizmet alımı ile yapım işleri konularında Genel Sekreteri, diğer hallerde ise Yönetim Kurulu adına Yönetim Kurulu Başkanını,” şeklinde tanımlanmıştır. Burada; İhale/Satınalma Yetkilisinin satım ve kiralama yapma yetkisi bulunmasına rağmen söz konusu esaslarda Ajansa ait mal ve/veya haklarının satılmasına veya kiralanmasına yönelik bir düzenleme yapılmamıştır.

Kalkınma Ajansları Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 40’ıncı maddesinde “Faaliyet alacakları hesap grubu, Ajans tarafından gelir olarak tahakkuk ettirilen ve faaliyet dönemi içinde tahsili öngörülen her türlü gelirler ile mal veya hizmet satış gelirlerinden kaynaklanan alacakların izlenmesi için kullanılır.” denilmek suretiyle ajansın mal veya hizmet satış gelirlerinin kaydına ilişkin düzenleme yapılmıştır. Ancak Ajans mevzuatında bu gelirlerin hangi usullerle elde edileceğine yönelik olarak usul hükümlerini düzenleyen bir düzenleme mevcut değildir.

c-) Girişim sermayesi yatırım fon işlemleri için saklama hesaplarına yatırılan tutarların muhasebeleştirilmesi hususunda mevzuatta düzenleme bulunmamaktadır.

Ajansların girişimcilik faaliyetlerinin desteklenmesi kapsamında saklama hesaplarına yatırılan tutarların ve fon bulucular tarafından yapılan işlemlerin sonucunda elde edilen kâr veya zarar ile mali yıl sonunda kapanış kayıtlarına esas olacak güncel değerlerin; dönem sonuna kadar izlenmesini sağlayacak düzenlemelerin Bakanlık tarafından yapılması gerekmektedir.

d-) Ajans tarafından desteklenen proje sözleşmelerinde; tazminat, cezai şart ve temerrüt faizi tanımları, rakamsal oranları ve uygulamanın nasıl olacağına ilişkin net düzenlemelere yer verilerek tip sözleşme ve eklerinin güncellenmesi gerekmektedir.

e-) Kalkınma Ajansları Proje ve Faaliyet Destekleme Yönetmeliği’nin 44’üncü maddesinin (1) numaralı fıkrasının (ç) bendinde yer alan “Genel sekreter tarafından teklif edilip yönetim kurulunca onaylanan diğer teminatlar.” düzenlemesinin kaldırılarak 44’üncü maddenin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 34’üncü maddesine göre yeniden düzenlenmesi diğer taraftan aynı maddenin (6) numaralı fıkrasındaki “(Teminatlar, yararlanıcıya yapılan ön ödeme tutarının ve aynı oranda yararlanıcının eş finansman tutarının usulüne uygun harcandığının Ajans tarafından kabulünün ardından serbest bırakılır.” şeklindeki düzenlemenin değişiklikten önceki haline getirilerek “Teminatlar, nihai ödemenin yapılmasını müteakip yararlanıcının bu işten dolayı Ajansa herhangi bir borcunun olmadığı tespit edildikten sonra serbest bırakılır.” şeklinde yeniden düzenlenmesi gerektiği değerlendirilmektedir.

f-) Ajans personelinin yurtiçi ve yurtdışı geçici görevlendirilmeleri sebebiyle Kalkınma Ajansları Yönetim Sistemi (KAYS) üzerinden düzenlenen yurtiçi/yurtdışı geçici görev yolluğu bildirimi düzenlemelerinin yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. Sistem yöneticilerinin; öncelikle bu bildirimin, düzenleyen personel açısından sorumluluk doğuran bir beyanname olduğunu göz ardı etmemeleri gerekir. Bildirimin altında yazıyla gider toplamının yazılması ve bildirim sahibi tarafından imzalanması gerekmektedir. Ancak sistem tasarımı sebebiyle toplam gider değil avans miktarı düşüldükten sonra kalan tutar yazılmaktadır. Yurtdışı bildirimlerinde ise toplam tutarın gösterilmesi gereken son sütununa Türk Lirası ve döviz tutarları kendi birimleriyle aynen geçmekte bu şekilde düzenlenen çıktı imzalanmaktadır. Her ne kadar rakamla toplam tutar hesabında dövizler de cari kurdan TL’ye çevrilmekte ise de bu durum süreç yönetiminde denetimi sorunlu hale getirmektedir. Ayrıca sistem yurtdışı bildirimlerde aynı günler için hem yurt içi hem de yurtdışı yevmiye yazılmasına izin verebilmektedir.

g-) Bakanlığın Ajanslarla ilgili koordinasyon görev ve yetkisinin tanımlanması gerekmektedir.

1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 385’inci maddesinin (1) numaralı fıkrasında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının görev ve yetkileri sayılmış olup (ş) bendinde “Kalkınma ajanslarının ve bölge kalkınma idaresi başkanlıklarının koordinasyonunu sağlamak, bunlarla ilgili iş ve işlemleri yürütmek ve denetimlerini yapmak,” düzenlemesi bulunmaktadır.

Türk Dil Kurumunun Türkçe sözlüğünde koordinasyon “eş güdüm” olarak tanımlanmakta eş güdüm ise “Belli bir amaca ulaşmak için türlü işler arasında bağlantı, ilişki, düzen ve uyum sağlama; koordinasyon.” olarak tanımlanmaktadır. Bu durumda koordinasyon ve eş güdüm kelimelerinin eş anlamlı kelimeler olduğu anlaşılmaktadır. Anılan Kararname’nin 388/B maddesinin (1) numaralı fıkrasının (j) bendinde “…teşviklerin eşgüdümünü koordine etmek…” ibaresi bulunmaktadır. Haliyle Bakanlığın koordinasyon görevinin mahiyeti önem arz etmektedir. Şöyle ki;

a-) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Kalkınma Ajansları 2023 Yılı Çalışma Programı Hazırlama Usul ve Esasları’nın 24’üncü maddesinde “Ajanslar tarafından hizmet alımı yoluyla gerçekleştirilecek strateji, plan, analiz, program sonrası değerlendirme ve fizibilite gibi tüm raporlama çalışmaları Çalışma Programlarında yer alacak ancak bu çalışmalar 26.02.2021 tarihli ve E-42359965-106.03-2355130 sayılı ve 24/03/2021 tarihli ve E-42359965-106.03-2431485 sayılı yazılarımız kapsamında Bakanlığımız onayına sunulacaktır.” denilmiş burada atıf yapılan 26.02.2021 tarihli ve E-42359965-106.03-2355130 sayılı yazıda ise “Ajansınız tarafından 2018-2019 ve 2020 yıllarında hizmet alımı yoluyla gerçekleştirilen fizibilite desteği dışındaki strateji, plan, analiz, program sonrası değerlendirme ve fizibilite gibi tüm çalışmalara ilişkin ekte yer alan dosyanın doldurularak 08.03.2021 tarihine kadar tarafımıza iletilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte hizmet alımı yoluyla yapılacak yukarıda belirtilen nitelikteki tüm çalışmalar 2021 yılı çalışma programında yer alsa dahi satın alma gerçekleştirilmeden önce Bakanlık olayına tabi olacaktır.” denilmiştir. Böylece Bakanlık önce çalışma programını onaylamakta sonra da bu programda yer alıp hizmet alımı yoluyla gerçekleştirilen fizibilite desteği dışındaki strateji, plan, analiz, program sonrası değerlendirme ve fizibilite gibi tüm çalışmaların satın alınmadan önce tekrar Bakanlıktan onay alınmasını istemektedir.

b-) Bakanlık tarafından Zafer Kalkınma Ajansına gönderilen 20.02.2024 tarih ve E- 38663566-106.03-5552-427 sayılı yazıda “Bilindiği üzere, 10.07.2018 tarihli ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının görev, yetki ve sorumluluklarına ilişkin 385’inci maddesinin birinci fıkrasının (s) bendi ve 394’üncü maddesinin birinci fıkrasının (c ) bendi hükümleri doğrultusunda Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı (SOGEP) Genel Müdürümüz koordinasyonunda uygulanmaktadır.

İlgi de kayıtlı Bakanlık oluru ile Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı Uygulama Usul ve Esaslar’ına “Bakanlık, kaynak kullanımında etkinliği sağlamak amacıyla program özel hesabında bulunan ihtiyaç fazlası tutarların tamamının yahut belli bir kısmının Program kapsamındaki diğer ajansların program özel hesaplarına aktarılmasına ya da genel bütçeye gelir olarak kaydedilmesine karar verebilir.” hükmü eklenmiştir.

Söz konusu hüküm doğrusunda program kapsamında kaynak kullanımında etkinliği sağlamak amacıyla Ajansınızda SOGEP program özel hesabında kasa fazlası olan 7.000.000 TL’nin yazı ekinde bilgileri verilen Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı SOGEP program özel hesabına ivedilikle aktarılması ve sonucundan Bakanlığımıza bilgi verilmesi hususlarında bilgilerinizi ve gereğini rica ederim.” denilmiştir. Bu yazıda Ajansın program özel hesabında bulunan ihtiyaç fazlası tutarların nasıl belirlendiğine ve 7.000.000,00 TL’lik kasa fazlasının nasıl oluştuğuna ilişkin herhangi bir tespitine yer verilmemiştir.

Zafer Kalkınma Ajansı Yönetim Kurulunun dördü vali olmak üzere 16 üyesinin olduğu göz önüne alındığında Bakanlığın görev ve yetkileri arasında sayılan koordinasyon işinin tanımlanması gerekmektedir.

Yukarıda belirtilen hususların Bakanlık tarafından değerlendirilmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir.