Tasarım Desteği Mevzuatına Göre Tasarım veya Ürün Geliştirme Sayılamayacak Faaliyetlerin Desteklenmesi (Sayıştay)

BULGU: Tasarım Desteği Mevzuatına Göre Tasarım veya Ürün Geliştirme Sayılamayacak Faaliyetlerin Desteklenmesi

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu’nun 11/4/2008 tarihli ve 2008/4 sayılı Kararına istinaden hazırlanmış olan 2008/2 sayılı Tasarım Desteği Hakkında Tebliğ’e göre tasarım/ürün geliştirme sayılamayacak projelerin desteklendiği tespit edilmiştir.
2008/2 sayılı Tebliğin amacı; “Türkiye’de tasarım ve inovasyon kültürünün oluşturulması ve yaygınlaştırılmasını teminen tasarımcı şirketleri/tasarım ofisleri ve işbirliği kuruluşlarının gerçekleştireceği tanıtım, reklam, pazarlama, istihdam, danışmanlık harcamaları, yurt dışında açacakları birimlere ilişkin giderleri ile şirketlerin yurtdışı pazarlara yönelik yüksek katma değerli ürün geliştirmek amacıyla yürütecekleri tasarım ve ürün geliştirme projelerine ilişkin giderlerin Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu’ndan karşılanması” olarak açıklanmıştır.
Tebliğin temel amacı tasarım ve ürün geliştirme çalışmalarının desteklenmesi ile yüksek katma değerli ürün geliştirmek amacıyla yürütelecek tasarım ve ürün geliştirme projelerinin desteklenmesi olarak belirlenmiştir. Ancak denetim esnasında tasarım/ürün geliştirme sayılamayacak projelerin desteklendiği görülmüştür.
Tebliğ’de de belirtildiği üzere giderleri Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu’ndan karşılanacak tasarım ve ürün geliştirme projeleri; şirketlerin moda, endüstriyel tasarım ve inovasyon kapasitelerinin artırılarak, ihracata dönük katma değerli ürün üretmeleri amacıyla uygulanacak projeleri ifade eder. İlgili hükümde odak noktanın “ürün üretme” olduğu, tasarım ve inovasyon kapasitelerinin artırılmasının ise söz konusu ürünün üretimi için gerekli olan ihtiyaçlar olduğu düşünülmektedir. Bir diğer deyişle, desteğe esas projede ana unsur tasarım veya ürün geliştirme olup bunun için gerekli alt unsurlar ise istihdam, alet, teçhizat ve malzeme gibi giderlerdir.
Tasarım ve ürün geliştirme amacının ön planda tutulduğu tasarım projeleri mevcuttur. Örneğin; “DN40-DN300 Ultrasonik Flowmetre Tasarımı” projesinin genel amacı; “Şirketimiz tarafından uzun zamandır kullanılan ultrasonik ölçüm teknolojisini 40 mm ile 300 mm arasında boru çapına sahip flowmetre ürünlerine uyarlayarak endüstriyel bir tasarım yapılması ve ülkemizde üretilmeyen, yurt dışında da az sayıda firma tarafından üretilen Ultrasonik Flowmetre ürününün tasarımının yapılması, yurt içinde satılan yabancı ürünlerin yerine yerli ikamesi ve özellikle yurt dışına ürünün pazarlanmasıdır.” olarak belirlenmiştir. Projenin amacından da anlaşılacağı üzere ilgili firma kendi alanıyla ilgili endüstriyel tasarım fikrini projeye dönüştürmüştür. Proje başvurusunun devamında söz konusu endüstriyel tasarımın detayları hakkında bilgi verilmiştir. Söz konusu projenin tasarım ve ürün geliştirme odaklı olduğu yani Tebliğ’in amacına uygun olarak hazırlandığı görülmektedir.
Tebliğ’in amacına uygun hazırlandığı değerlendirilen bir başka proje örneği ise “Yağlı Tip ve Kuru Tip Transformatörlerin Nüve (Çekirdek) Tasarımlarının Gerçekleştirilmesi ve Ürün Geliştirme Süreci” projesidir. Firma projesinde tasarlamayı planladığı 21 adet ürünün tamamını detaylı şekilde açıklamıştır.
Yukarıda bahsedilen Tebliğ’in amacına uygun olarak hazırlandığı değerlendirilen projelerin aksine tasarım ve ürün odaklı olmayan ve Tebliğ’in amacına uygun olmadığı değerlendirilen tasarım projelerinin de destek kapsamına alındığı görülmüştür. Söz konusu projelerin odak noktasının tasarım birimlerini oluşturma olduğu, hazırlanan proje içeriklerinde herhangi bir ürün tasarımının bulunmadığı ve buna rağmen Tebliğ kapsamında desteklendiği görülmüştür. Örneğin; “Tasarım Geliştirme” projesinin genel amacı “İnovasyon surecine katkıda bulunacak makine ve yazılımları firmamıza dahil edip, yeni kuracağımız tasarım departmanımızda firmamıza yön verecek tasarımcı istihdam ederek; Türkiye’nin 2023 ihracat hedefine ulaşmasına daha nitelikli katkı sağlamak. Buna ilaveten; bölgemizde yaratacağımız katma değerle sektörümüzde faaliyet gösteren firmalara bu konuda öncü olabilmek.” olarak belirlenmiştir. Özel amaçları kısmında ise yine spesifik bir endüstriyel tasarım öngörülmeyip tasarım sayısında artış, müşteri sayısında artış gibi hedefler belirlenmiştir. Görüldüğü üzere, tasarımcı istihdam etmek ve Türkiye’nin 2023 ihracat hedefine ulaşmasına katkı sağlamak projenin hedefleri olarak belirlenmiştir. Söz konusu projenin tasarım ve ürün geliştirme odaklı olmadığı yani Tebliğ’in amacına uygun olarak hazırlanmadığı görülmektedir.
Tebliğ’in amacına uygun olmadığı değerlendirilen bir diğer proje örneği ise “Yenilikçi Fırın ve Davlumbaz Tasarım Ailesinin Geliştirilmesi ve İhracat Kapasitesinin Artırılması” projesidir. Projenin genel amacı; “… AŞ bünyesine yeni kattığı davlumbaz fabrikası ile sektörde farklı bir ürün grubu üretmeye başlarken, katma değerli ürün çalışmaları ile yenilikçi ve üstün ürünler geliştirmek amacıyla fırın grubunda da Ar-Ge faaliyetleri göstermektedir. Bu proje ile davlumbaz ve fırınların endüstriyel tasarım faaliyetlerini gerçekleştirerek oluşturulacak tasarım ailesi ile ihracat kapasitesini arttırmak amaçlanmaktadır.” Olarak belirlenmiştir. Projenin özel amaçlar bölümünde ise firma tasarım hedeflerini sayısal olarak belirtmiştir. Görüldüğü üzere ilgili projede somut bir endüstriyel tasarım belirlenmemiştir. Bunun yerine “katma değerli ürün çalışmaları ile yenilikçi ve üstün ürünler geliştirmek ve oluşturulacak tasarım ailesi ile ihracat kapasitesini arttırmak” gibi daha genel ifadeler kullanılmıştır.
Tebliğ’in amacı tasarım ve ürün geliştirme ise burada ortaya çıkan sonuç hedeflenen sonuç değildir. Tebliğ amacından uzaklaşılmış olup, diğer devlet yardımları desteklerinden ayrışmayan genel bir desteğe dönüşmektedir. Bu durum da bu Tebliğ’in oluşturulma amaçlarını ortadan kaldırmaktadır.
Kamu idaresi cevabında farklı kurumlarda tasarım ve ürün geliştirme odaklı desteklerin bulunduğunu belirterek Tasarım Desteği Hakkında Tebliğ kapsamındaki desteğin söz konusu desteklerden farklı olarak yeni bir ürün tasarlanması veya münhasıran tek bir ürün tasarımının geliştirilmesiyle sınırlandırılmaksızın şirketin tasarım gücünün artırılarak faaliyet gösterdiği sektörde katma değerli ürün üretmesi ya da tasarlamasını teminen bir kurumsal altyapı kurmasının teşvik edilmesinin amaçlandığını ifade etmişlerdir.
Ancak, yukarıda yapılan açıklamalarda da belirtildiği gibi, Tebliğ’in amacında ürün geliştirmek amacıyla yürütülecek tasarım ve ürün geliştirme projelerine ilişkin giderlerin destekleneceği vurgulanmıştır. Desteklenen projenin ana noktasının tasarım ve ürün geliştirme değil de kurumsal altyapı kurulması olması durumda Tebliğ’in amacından uzaklaşılmaktadır.
Bu itibarla, 2008/2 sayılı Tasarım Desteği Hakkında Tebliğ’in temel amaçlarına yönelik olarak tasarım/ürün geliştirme sayılabilecek projelerin desteklenmesinin uygun olacağı düşünülmektedir.