BULGU: Taşınmaz Kültür Varlıkları Katkı Paylarının Tahakkuk Kayıtlarının Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Yatırım İzleme Koordinasyon Başkanlığı – YİKOB
Taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı paylarının tahakkuk kayıtlarının yapılmadığı; bu paylara ilişkin muhasebe kayıtlarının tahsil aşamasında gerçekleştirildiği ve ilgili tutarların gelir hesapları yerine emanet hesaplarında izlendiği görülmüştür.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 12’nci maddesi gereği; belediyelerin ve il özel idarelerinin görev alanlarında kalan kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla kullanılmak üzere, 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu uyarınca mükellefler adına tahakkuk eden emlak vergisinin %10’u nispetinde ayrıca taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tahakkuk ettirilmektedir.
6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ile Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 3’üncü maddesinde; 2863 sayılı Kanun’un 12’nci maddesi kapsamında il özel idarelerince kullanılan haklar ve yetkiler ile yürütülen görevlerin, il özel idaresi bulunmayan illerde YİKOB’lar tarafından kullanılacağı ve yürütüleceği hüküm altına alınmıştır.
Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığının 2016/3 sayılı Tahsilat İç Genelgesi’nde YİKOB’ların tüzel kişiliği haiz özel bütçeli kuruluş oldukları gerekçesiyle tahsil edilen kültür varlıkları katkı paylarının bütçe geliri olarak kaydedilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Diğer taraftan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 87 ve 88’inci maddelerinde; gelirlerden alacak tahakkuklarının, 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına borç, 600 Gelirler Hesabına alacak kaydedileceği, tahakkuk eden alacaklardan yapılan tahsilatların ise bir taraftan 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına alacak, 100 Kasa Hesabı/102 Banka Hesabı veya ilgili diğer hesaplara borç; diğer taraftan 800 Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805 Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedileceği ifade edilmiştir. Aynı Yönetmelik’in 89’uncu maddesinde ise, mevzuatı gereğince tahakkuk ettirilen faaliyet alacaklarından takibe alınan tutarlar ile bunlardan yapılan tahsilat, tecil ve terkinlerin 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında izleneceği belirtilmiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, ilgili belediyeler tarafından emlak vergisinin %10’u nispetinde ayrıca tahsil edilen ilgili katkı paylarının YİKOB’lara bildirilmesi ile 120 ve 600 No.lu hesaplar kullanılarak gelir tahakkuklarının yapılması, tahsilinde ise 102 ve 120 No.lu hesaplar kullanılarak alacak hesaplarının kapatılması gerekmektedir. Tahakkuk ettirilen faaliyet alacaklarından takibe alınan tutarlar ise 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında izlenecektir.
Yapılan incelemede, belediyeler tarafından İdareye bildirilen taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı paylarının gelir tahakkuklarının yapılmadığı, bunun yerine tahsilinde 102 Banka Hesabına borç ve 333 Emanetler Hesabına alacak kaydı yapıldığı görülmüştür.
Bu durum, 2024 yılında tahakkuk edilmesi gereken tutar 36.775.599,87 TL olduğundan, 600 Gelirler Hesabının mali tablolarda aynı tutarda eksik görünmesine, 333 Emanetler hesabının ise önceki yıllar gelir kaydedilmesi gereken tutar da dahil 29.822.357,24 TL fazla görünmesine neden olmuştur.
Diğer taraftan, 2024 sonu itibari ile tahsil edilemeyip takip başlatılan 760.345,61 TL katkı payının 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında izlenmediği görülmüştür.
Yukarıda yer verilen denetim tespiti üzerine, İdare tarafından;
– 6360 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin 3’üncü fıkrasında: “2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 12. maddesi kapsamında il özel idarelerince kullanılan haklar ve yetkiler ile yürütülen görevler, il özel idaresi bulunmayan illerde Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığınca kullanılır ve yürütülür. Bahsedilen kanun hükmü uyarınca toplanan taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tutarları, defterdarlıklar bünyesinde açılan emanet hesaplarına aktarılır.” hükmünün yer aldığı,
– 01.09.2016 tarih ve 29818 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 674 sayılı KHK’nın 35’inci maddesi ile 3152 sayılı Kanun’un 28/A maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesine “valiye bağlı olarak” ibaresinden sonra gelmek üzere “kamu tüzel kişiliğini haiz ve özel bütçeli” ibaresi eklenerek YİKOB’ların özel bütçeli kuruma dönüştürüldüğü,
– Konu ile ilgili olarak Mülga Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğünün 03.04.2017 tarih ve 3296 sayılı görüş yazısı ile “674 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yapılan düzenlemeden sonra genel bütçeden çıkartılan, bütçe ve muhasebe işlemleri kendileri tarafından yürütülecek olan Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarında artık emanet hesaplarına alınmadan kendi bütçelerine gelir kaydedilmesinin uygun olacağı mütalaa edilmektedir.” yönünde görüş verildiği,
– Mülga Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğünün görüşü doğrultusunda katkı payı tutarlarının YİKOB bütçesine gelir kaydedilmesinin, Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 382’nci maddede yer alan “Mevzuatı gereğince bütçe geliri olarak nakden veya mahsuben yapılan tahsilatın izlenmesi için kullanılır.” hükmüne aykırı olacağı, Yönetmelik’in 369’uncu maddesinde yer alan “Yılsonunda hesabın (600) alacak bakiyesi, bu hesaba borç, 690 Faaliyet Sonuçları Hesabına alacak kaydedilir.” hükmü gereği katkı payı tutarlarının ilçe bazında takibinin mümkün olamayacağı, yatırılan katkı payından 800 Bütçe Gelirleri Hesabına kaydedilen tutarların karşılığı bütçeleştirilme işlemi yapılması gerektiğinden ve kayıt esnasında ekonomik kod belli olmadığından bu işlemin bütçeleştirme aşamasında sorunlara yol açabileceği,
– Dolayısıyla İçişleri Bakanlığı’nca taşınmaz kültür varlıkları katkı payından belediyelerce YİKOB’lara aktarılan tutarların emanet hesaplarında takip edilmesi gerektiğinin değerlendirildiği,
İfade edilmiştir.
Ancak, 674 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 3152 sayılı Kanun’a eklenen hükümle, YİKOB’lara tüzel kişilik verilmiş, katkı paylarının defterdarlık emanet hesaplarına yatırılmasına son verilerek, ilgili tutarların doğrudan YİKOB hesaplarına aktarılması düzenlenmiştir. Buna paralel olarak yukarıda yer verdiğimiz üzere Gelir İdaresi Başkanlığı, 2016/3 sayılı Tahsilat İç Genelgesi ile, tahsil edilen kültür varlıkları katkı paylarının YİKOB’lar tarafından bütçe geliri olarak kaydedilmesi gerektiğini belirtmiştir. İdare de cevabında, Mülga Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğünün ilgili payların gelir kaydedilmesi gerektiği yönündeki görüşünü belirtmekle birlikte, bu işlemin muhasebeleştirme açısından sorunlu olacağını ifade etmiştir.
Dolayısıyla İdarenin, bu payların kendi geliri olduğu konusunda herhangi bir itirazı olmadığı, ancak muhasebeleştirme açısından yaşanabilecek sorunlar üzerinde durduğu anlaşılmaktadır.
İdare muhasebeleştirme konusunda ise, ilgili tutarların emanet hesaplarda izlenmek yerine gelir kaydedilmesi durumunda; tahsil edilen, harcanılan ve kalan bakiyelerin takibinin yapılamayacağını belirtmiştir.
Ancak tutar ve bakiye takibi amacı ile İdarenin kendi gelirlerinin emanet hesaplarında izlemesi, muhasebe sistematiği ve mevzuat bakımından doğru olmayacağından, ilgili kullanım verilerinin takibinin yardımcı hesaplar aracılığı ile yapılması gerekmektedir.
Sonuç olarak, ilgili mevzuatı gereği belediyelerce tahsil edilerek İdareye bildirilen taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tutarlarının tahakkuk kayıtlarının yapılması gerekmektedir.