BULGU: Taşınmaz Kültür Varlıkları Katkı Paylarının Tahakkuk Kayıtlarının Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Yatırım İzleme Koordinasyon Başkanlığı – YİKOB
Taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı paylarının tahakkuk kayıtlarının yapılmadığı; bu paylara ilişkin muhasebe kayıtlarının tahsil aşamasında gerçekleştirildiği ve ilgili tutarların gelir hesapları yerine emanet hesaplarında izlendiği görülmüştür.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 12’nci maddesi gereği; belediyelerin ve il özel idarelerinin görev alanlarında kalan kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla kullanılmak üzere, 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu uyarınca mükellefler adına tahakkuk eden emlak vergisinin %10’u nispetinde ayrıca taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tahakkuk ettirilmektedir.
6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ile Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 3’üncü maddesinde; 2863 sayılı Kanun’un 12’nci maddesi kapsamında il özel idarelerince kullanılan haklar ve yetkiler ile yürütülen görevlerin, il özel idaresi bulunmayan illerde YİKOB’lar tarafından kullanılacağı ve yürütüleceği hüküm altına alınmıştır.
Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığının 2016/3 sayılı Tahsilat İç Genelgesi’nde YİKOB’ların tüzel kişiliği haiz özel bütçeli kuruluş oldukları gerekçesiyle tahsil edilen kültür varlıkları katkı paylarının bütçe geliri olarak kaydedilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Diğer taraftan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 87 ve 88’inci maddelerinde; gelirlerden alacak tahakkuklarının, 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına borç, 600 Gelirler Hesabına alacak kaydedileceği, tahakkuk eden alacaklardan yapılan tahsilatların ise bir taraftan 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına alacak, 100 Kasa Hesabı/102 Banka Hesabı veya ilgili diğer hesaplara borç; diğer taraftan 800 Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805 Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedileceği ifade edilmiştir. Aynı Yönetmelik’in 89’uncu maddesinde ise, mevzuatı gereğince tahakkuk ettirilen faaliyet alacaklarından takibe alınan tutarlar ile bunlardan yapılan tahsilat, tecil ve terkinlerin 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında izleneceği belirtilmiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, ilgili belediyeler tarafından emlak vergisinin %10’u nispetinde ayrıca tahsil edilen ilgili katkı paylarının YİKOB’lara bildirilmesi ile 120 ve 600 No.lu hesaplar kullanılarak gelir tahakkuklarının yapılması, tahsilinde ise 102 ve 120 No.lu hesaplar kullanılarak alacak hesaplarının kapatılması gerekmektedir. Tahakkuk ettirilen faaliyet alacaklarından takibe alınan tutarlar ise 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında izlenecektir.
Yapılan incelemede, belediyeler tarafından İdareye bildirilen taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı paylarının gelir tahakkuklarının yapılmadığı, bunun yerine tahsilinde 102 Banka Hesabına borç ve 333 Emanetler Hesabına alacak kaydı yapıldığı görülmüştür.
Bu durum, 2024 yılında tahakkuk kaydı yapılması gereken tutar 73.622.536,93 TL olduğundan, 600 Gelirler Hesabının mali tablolarda aynı tutarda eksik görünmesine, 333 Emanetler hesabının ise önceki yıllar gelir kaydedilmesi gereken tutar da dahil 129.093.891,46 TL fazla görünmesine neden olmuştur.
Diğer taraftan, 2024 sonu itibari ile tahsil edilemeyip takip başlatılan 26.470.535,66 TL katkı payının 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında izlenmediği görülmüştür.
Yukarıda yer verilen denetim tespiti üzerine, İdare tarafından, belediyelerce tahsil edilerek YİKOB hesaplarına aktarılan taşınmaz kültür varlıkları katkı payı tutarlarının, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 273’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında sayılan gelir kalemleri arasında açıkça yer almaması nedeniyle Başkanlık geliri olarak değerlendirilemeyeceği, bu sebeple söz konusu tutarların öz gelir niteliğinde görülmediği ve ekonomik değer yaratmadığı gerekçesiyle 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına tahakkuk kaydı yapılamadığı, dolayısıyla tahsilatların 333 Emanetler Hesabına kaydedildiği ifade edilmiştir.
Ancak; 6360 sayılı Kanun ile YİKOB’lar, il özel idarelerinin görev ve yetkilerini üstlenmekle birlikte, 674 sayılı KHK ile yapılan düzenlemeyle kamu tüzel kişiliğine sahip özel bütçeli kuruluşlar haline getirilmiş, bu kapsamda kamu gelirlerinin doğrudan YİKOB bütçesine tahakkuk ve tahsil edilmesi esas alınmıştır.
Ayrıca, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 273’üncü maddesinde yer alan “diğer gelirler” ibaresi, YİKOB’ların bütçesine doğrudan giren ve ayrı bir başlıkla sayılmamış kamu gelirlerini kapsamakta olup, söz konusu katkı paylarının da bu kapsamda değerlendirilmesi gerekmektedir.
Öte yandan, İdare cevabında katkı paylarının “ekonomik değer yaratmadığı” ve “öz gelir artışına neden olmadığı” yönünde yapılan değerlendirme, kamu bütçe sistemi içinde geçerlilik taşımamakta; katkı payı tahsiliyle İdare lehine oluşan bir kamu alacağı söz konusu olduğundan, bu alacağın tahakkuku ve tahsilinin bütçe gelirleri içerisinde yer alması gerekmektedir.
Sonuç olarak, ilgili mevzuatı gereği belediyelerce tahsil edilerek İdareye bildirilen taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tutarlarının tahakkuk kayıtlarının yapılması gerekmektedir.