Taşıt Kiralama Hizmetlerine İlişkin Tespitler (Sayıştay)

BULGU: Taşıt Kiralama Hizmetlerine İlişkin Tespitler

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlık araç kiralama hizmet alımları üzerinde yapılan incelemede, aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir.
A) İhale Yöntemine İlişkin Hatalı Uygulamaların Bulunması
Hizmet alımı suretiyle taşıt kiralama ihalelerinde Bakanlık merkez ve taşra teşkilatında açık ihale usulü ile alım yöntemine gidilmiştir. Ancak ihalelerde teklif çıkmaması nedeniyle iptal edilen alımların 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddenin birinci fıkrasının (a) bendine göre yapılması gerekirken aynı fıkranın (b) bendine göre yapıldığı, bu iki bent arasında farklı usuller yer aldığından hatalı bir ihale sürecine gidildiği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; idarelerin, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu olduğu belirtilmiştir.
Aynı Kanunun “Açık ihale usulü” başlıklı 19’uncu maddesinde; açık ihale usulünün, bütün isteklilerin teklif verebildiği usul olduğu, “Pazarlık usulü” başlıklı 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde; açık ihale usulü veya belli istekliler arasında ihale usulü ile yapılan ihaleler sonucunda teklif çıkmaması durumunda bu bent kapsamında yapılabileceği, (b) bendinde ise doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya yapım tekniği açısından özellik arz eden veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği idarece belirlenen hallerde veyahut idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması gereken durumlarda bu bendin kullanılması gerekmektedir.
Adı geçen Kanunun 13’üncü maddesine göre; pazarlık usulü ile yapılacak ihalelerde ilan yapılması zorunluğu bulunmaktadır.
Mezkur Kanunun 21’inci maddesinin ikinci fıkrasında; 21’inci maddenin birinci fıkrasının (b) bendi için ilan yapılmasının zorunlu olmadığı hüküm altına alınmıştır. Bu nedenle 21’inci maddenin (a) bendi için ilan yapılması zorunlu iken (b) bendi kapsamında yapılan alımlarda ilan yapılması zorunluluğu bulunmamaktadır. İlan yapılması durumunda daha fazla isteklinin katılımının sağlanacağından daha rekabetçi bir alım yöntemi olan 21’inci maddenin birinci fıkrasının (a) bendinin kullanılması gerekmektedir.
Yapılan incelemede, açık teklif usulünde teklif çıkmaması üzerine İdare tarafından Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi yerine (b) bendi kapsamında ihaleler gerçekleştirilmekte, söz konusu durum Kamu İhale Mevzuatına aykırılık teşkil etmektedir.
Sonuç olarak, alınan hizmetin rekabet ilkesi gözetilerek mevzuatta belirlenen usulde yapılması gerekmektedir.
B) Teknik Şartnamelerde Rekabeti Engelleyici Nitelikte Belirli Marka ve Modele Atıf Yapılması
Bakanlığın hizmet alımı suretiyle yaptığı taşıt kiralamalarının teknik şartnameleri incelendiğinde, belirli marka ve modeli işaret eden teknik özelliklerin yer aldığı tespit edilmiş olup söz konusu durumun rekabeti engelleyici nitelikte olduğu görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Şartnameler” başlıklı 12’nci maddesinde, ihale konusu mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin teknik kriterlerine ihale dokümanının parçası olan teknik şartnamelerde yer verileceği ifade edilmiştir. Belirlenecek teknik kriterlerin, verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olacağı, rekabeti engelleyici hususlar içermeyeceği ve bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlayacak şekilde yapılacağı ve belli bir marka, model, patent, menşei, kaynak veya ürün belirtilmeyeceği ve belirli bir marka veya modele yönelik özellik ve tanımlamalara yer verilmeyeceği belirtilmiştir.
Yapılan incelemede, teknik şartnamelerde araçların bagaj hacmi, yakıt deposu, aks mesafesi, jant çapı vb. özellikleri belirtilerek rekabeti engelleyici nitelikte, doğrudan bir marka ve modelin tarif edildiği görülmüştür.
Sonuç olarak, teknik şartnamelerde rekabeti engelleyici hususlara yol açabilecek belirli bir marka veya modele yönelik özellik ve tanımlamalara yer verilmemesi gerekmektedir.
Hizmet Alımı Suretiyle Kiralanan Araçların Yabancı Menşeili Olması
Bakanlığın hizmet alımı suretiyle kiraladığı taşıtlar incelendiğinde genel hizmetler için kullanılacak binek ve station-wagon cinsi taşıtların bir kısmının yabancı menşeili olduğu tespit edilmiştir.
17.3.2006 tarihli ve 2006/10193 sayılı Bakanlar Kurulu Kararında düzenlenen Hizmet Alımı Suretiyle Taşıt Edinilmesine İlişkin Esas ve Usullerin “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde; yabancı menşeli taşıt, Taşıt Kanunu’nun 10’uncu maddesinin beşinci fıkrası uyarınca yerli muhteva oranı %50’nin altında kalan taşıtlar olarak tanımlamıştır. 10.06.2014 tarihli ve 2014/6425 sayılı Bakanlar Kurulu Kararında düzenlenen 237 sayılı Taşıt Kanunu Kapsamında Edinilecek Taşıtların Menşei, Silindir Hacimleri ve Diğer Niteliklerinin Belirlenmesine Dair Kararın ekinde 237 sayılı Taşıt Kanunu’na ekli (1) sayılı Cetvelde ve son iki sırasında belirtilenler hariç olmak üzere (2) sayılı Cetvelde yer alan makamlar ile güvenlik önlemli (zırhlı) araçlar, koruma altına alınanlarla ilgili yönetmelik hükümlerine göre tahsis olunanlar, Cumhurbaşkanlığına bağlı başkanlıklar ve idarelerin yurt dışı teşkilatları için yabancı menşeli binek veya station-wagon cinsi taşıt edinebileceği, bunların dışında hibe dâhil her ne suretle olursa olsun yabancı menşeli binek veya station-wagon cinsi taşıt edinilemeyeceği ifade edilmiştir.
Yapılan incelemede, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının yayınlamış olduğu yerli muhteva oranı %50’nin altında olan yabancı menşeli araçların kiralandığı görülmüştür.
Sonuç olarak, genel hizmetlerde kullanılmak üzere kiralanan binek ve station-wagon araçların yabancı menşeili araç olmaması gerekmektedir.
Teklif Kapsamında Sunulan Araçların Kasko Sigorta Değerlerinin % 2’lik Sınırı Aşıp Aşmadığının Tespitinin Tekliflerin Değerlendirilmesi Aşamasında Yapılmaması
Bakanlığın hizmet alımı suretiyle yaptığı taşıt kiralamaları incelendiğinde sunulan araçların kasko sigorta değerlerine dair % 2’lik sınıra ilişkin tespitin, tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında yapılmadığı tespit edilmiştir.
04.03.2009 tarihli ve 27159 (Mükerrer) sayılı Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin “Tekliflerin değerlendirilmesi” başlıklı 58’inci maddesinde; tekliflerin Kamu İhale Kanunu, Hizmet Alım İhaleleri Uygulama Yönetmeliği, Elektronik İhale Uygulama Yönetmeliği ve tip şartnamelerde belirtilen esaslar çerçevesinde standart formlar kullanılarak değerlendirileceği belirtilmiştir.
17.3.2006 tarihli ve 2006/10193 sayılı Bakanlar Kurulu Kararında düzenlenen Hizmet Alımı Suretiyle Taşıt Edinilmesine İlişkin Esas ve Usullerin “Genel esaslar” başlıklı 6’ncı maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde; şoför giderleri hariç yapılan taşıt kiralamalarında aylık kiralama bedelinin (katma değer vergisi hariç, her türlü bakım-onarım, sigorta ve benzeri
giderler dahil), taşıtın Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği tarafından yayımlanan ve harcama talimatının verildiği yılın ocak ayı itibarıyla uygulanacak motorlu kara taşıtları kasko değer listesinde yer alan kasko sigortası değerinin %2’sini aşmayacağı,
(c) bendinde şoför gideri dahil taşıt kiralamalarında aylık kiralama bedeli hesabında yemek, yol, resmi tatil ücreti ve benzeri giderler de dahil yürürlükte bulunan brüt asgari ücretin yüzde elli artırımlı tutarının esas alınacağı; işveren maliyeti kapsamında yer alan sosyal sigorta ve genel sağlık sigortası işveren payı (%20,5) ve işsizlik sigortası işveren payı (%2) ile işçilik maliyeti üzerinden hesaplanan sözleşme giderleri ve genel giderlerin (%4) ise idarelerce ayrıca ödeneceği belirtilmiştir.
Yapılan incelemede, tekliflerin değerlendirilmesi için teklif mektubu eki birim fiyat cetvelinde araçlara ilişkin teklif bedellerinin ve şoförlü kiralamalarda şoför için teklif edilen bedellerin ayrı satırlarda belirtilmediği, bu durumun idare tarafından şoför için teklif edilen bedellerin Hizmet Alımı Suretiyle Taşıt Edinilmesine İlişkin Esas ve Usullerde belirtilen sınırlar dahilinde olup olmadığının değerlendirilmesini engellediği tespit edilmiştir.
Ayrıca İdare tarafından teknik ve idari şartnamede araçların motorlu kara taşıtları kasko değer listesinde sorgulama yapabilecek bilgi ve belgelerin sunulması gerektiğine ilişkin herhangi bir bilgi istenmediği, söz konusu durumun, teklif kapsamında sunulan araçlara ilişkin motorlu kara taşıtları kasko değer listesinde yer alan kasko sigortası değerinin %2’sini aşıp aşmadığına ilişkin kontrollerin tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında yapılmasına imkan vermeyeceği anlaşılmıştır.
Sonuç olarak, şoförlü araç kiralamalarında teklif mektubu eki birim fiyat teklif cetvelinde araç ve şoför bilgilerinin ayrı satırlarda belirtilmeyen tekliflerin reddedilmesi gerektiği ve teklif mektubu sunan isteklilerin teklifleri kapsamında sunmuş oldukları araçlara ilişkin motorlu kara taşıtları kasko değer listesinde sorgulama yapılmasına imkan verecek bilgileri içeren belgelerin sunulmasına ilişkin idari ve teknik şartnamede yeterlik kriteri belirlenmesi gerekmektedir.