Toplu Taşıma Hizmeti ve Servis Çalışma Haklarının İhale Yapılmadan Kullandırılması (Sayıştay)

BULGU: Toplu Taşıma Hizmeti ve Servis Çalışma Haklarının İhale Yapılmadan Kullandırılması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi

Belediye sınırları içerisinde faaliyette bulunulan toplu taşıma hatları ve servis çalışma haklarının ihale ile kiraya verme, ruhsatlandırma, imtiyaz hakkı tanıma gibi mevzuatında öngörülen usullere uyulmadan çalıştırıldığı tespit edilmiştir.

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” başlıklı 15’inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde toplu taşıma yapmak, bu amaçla otobüs, deniz ve su ulaşım araçları, tünel, raylı sistem dâhil her türlü toplu taşıma sistemlerini kurmak, kurdurmak, işletmek ve işlettirmek hakkının belediyede olduğu, aynı fıkranın (p) bendinde kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirleme işinin belediyenin görev ve yetki alanında olduğu, aynı maddenin beşinci fıkrasında ise toplu taşıma hizmetlerinin imtiyaz veya tekel oluşturmayacak şekilde ruhsat vermek suretiyle yerine getirebileceği gibi toplu taşıma hatlarını kiraya verme veya 67’nci maddedeki esaslara göre hizmet satın alma yoluyla da yerine getirebileceği hüküm altına alınmıştır.

Mezkûr Kanun’un “Uygulanmayacak hükümler” başlıklı 84’üncü maddesinde, belediyenin sorumlu ve yetkili kılındığı görev ve hizmetlerle sınırlı olarak 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu ile 5393 sayılı Belediye Kanunu arasında ihtilaf bulunması durumunda 5393 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanacağı hükmü düzenlenmiştir.

2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’nun 1’inci maddesinde belediyelerin alım, satım, hizmet, yapım, kira, trampa, mülkiyetin gayri ayni hak tesisi ve taşıma işlerinin 2886 sayılı Kanun’da yazılı hükümlere göre yürütüleceği, aynı Kanun’un “Kiralarda sözleşme süresi” başlıklı 64’üncü maddesinde ise, kiraya verilecek taşınır ve taşınmaz malların kira süresinin on yıldan çok olamayacağı hüküm altına alınmıştır.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi neticesinde, toplu taşıma hizmetlerinin gördürülmesinin ve şehir içinde işletilen servis sayılarını ve güzergahlarını belirlemenin belediyenin görev ve yetki alanında olduğu belediye bu görev ve yetkisini bizzat kendisinin yerine getirebileceği gibi, hizmet satın alma, ruhsat verme, imtiyaz hakkı tanıma veya kiraya verilmesi usullerinden birisi ile de ihale yoluyla üçüncü kişilere gördürebileceği, hizmetin ruhsat verme, imtiyaz hakkı tanıma veya hattı kiraya verme usulleri seçilerek yerine getirilmesi hallerinin üçünde de sözleşmenin süre ile bağıtlanması gerektiği, dolayısıyla süresiz hak tanınamayacağı ve önceden alınmış izinlerin kazanılmış hak oluşturamayacağı anlaşılmaktadır.

Yapılan incelemede, 5393 sayılı Belediye Kanunu yürürlüğe girmeden önce şehir içinde toplu taşıma hizmetinin görüldüğü 5 adet hata özgülenen 180 adet M plakanın muhtelif zamanlarda İl Trafik Komisyonu tarafından verilen izinle çalıştığı, daha sonra Erzincan Belediye Meclisi’nin 08.01.2010 tarihli, 11 ve 15 sayılı Kararları ile 180 adet M plakanın kullanımının dondurularak 50 adet halk otobüsüne dönüştürülmesi ve S.S. 23 No’lu Erzincan Kent İçi Motorlu Taşıyıcılar Kooperatifi (192 hisse şahıslara, 33 hisse Erzincan Belediyesi’ne ait olacak şekilde) kurularak otobüslerin bu Kooperatif tarafından işletilmesi yönünde karar alındığı, mezkur meclis kararlarından sonra hat ve araç sayılarının farklı tarihlerde değiştiği ve günümüzde Kooperatif tarafından 14 hatta 94 adet araçla halk otobüsü hizmeti yapıldığı, 5393 sayılı Kanun yürürlüğe girdikten sonra Erzincan Belediyesi tarafından herhangi bir ruhsatlandırma veya ihale yapılmadan söz konusu hatların çalıştırılmaya devam ettirildiği görülmüştür. Yine servis plakaları üzerinde yapılan incelemede, Erzincan Belediye Meclisi tarafından alınan 07.11.2005 tarihli ve 191 sayılı Karar ile Belediye sınırları içerisinde kullanıma sunulan 150 adetle sınırlanan S plakanın 4.500,00 TL bedel karşılığı 148 farklı şahısa (plaka kullanıcılarına) özgülendiği ve verilen bu kullanım kararına istinaden çalışan araçların bu güne kadar aynı izinle faaliyetlerine devam ettiği tespit edilmiştir.

Kamu İdaresi cevabında, 2010 yılında kurulan toplu taşıma sisteminin mevcut hali ile incelendiğinde vatandaş memnuniyetinin en üst seviyede olduğu, belediyenin bütün sistemi denetlediği ve aksayan yerlerde müdahale ettiği, yolcu tarifelerini belirlediği, minibüs, halk otobüsü, belediye otobüsü gibi farklı yapılar ve farklı ücretlendirmeler yerine tek bir çatı altında Belediyenin bütçesinden para harcanmadan, alınan Meclis Kararına istinaden 10 yılda bir ihale edilen belediye hissesi ve taşınan yolcu başına alınan rüsum ile 2010 yılı öncesine göre 5 kat gelir artışı elde edilen bir sistem olduğu, yapılan 10 yıllık belediye hissesi kiralamalarıyla yıllık ruhsatlandırılması yapılan halk otobüsleri tek bir çatı altında oldukları için daha iyi denetim ve vatandaşımıza konforlu bir yolculuk imkanı verildiği, örneğin minibüs taşımacılığı olan illerde 65 yaş üstü yolculardan, engellilerden, şehit yakınlarından minibüs işletmecilerinin ücret aldığı ancak, Erzincan Belediyesi’nin kurduğu sistemde bu olumsuz durumun da ortadan kaldırıldığı, S plakaların ise 2005 yılında vatandaşlara satıldığı ve yeni S plakalar oluşturulursa bunların ihale yoluyla kiraya verileceği ifade edilmiştir.

Kamu İdaresi cevabında yeni kurulan toplu taşıma sisteminin daha verimli olduğu iddia eeilmişse de, söz konusu iddia ilgili plakaların ihalesiz şekilde kullandırılmasına ilişkin mevzuata aykırılığı ortadan kaldırmamaktadır. Kamu İdaresinin, servis plakalarının 2005 yılında satılmış olması ve bu plakaların ihale edilemeyeceği hakkındaki görüşü ise, hukuka aykırı bir şekilde elde edilen bir hakkın kazanılmış bir hak oluşturamayacağından dolayı kabul edilememektedir.

Kamu İdaresi tarafından toplu ulaşım ve servis taşımacılığı hatlarını mevzuata uygun olarak rekabet, saydamlık ve belirli sürelilik gibi şartların sağlanması amacıyla ihale yoluyla işlettirmesi gerekmektedir.