|
ÖZET: İstanbul’daki toplu taşıma hizmetlerinde kullanılan İstanbulkart’ın usulsüz kullanımlarına ilişkin yaptırımlarda hatalı uygulamaların tespit edildiği belirtilmektedir. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, usulsüz kullanım durumlarında idari para cezası uygulanmadığını ortaya koymuştur. 5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre, belediyelerin bu tür cezaları verme yetkisi bulunmaktadır. Ancak, 2024 yılı içerisinde 75.318 usulsüz kullanım tespit edilmesine rağmen, bu kart sahiplerine herhangi bir ceza uygulanmamıştır.
Ayrıca, usulsüz kullanım durumlarında uygulanması gereken cezaların, “Usulsüz Kullanılan Kartın Yenilenme Bedeli” adı altında BELBİM AŞ’ye bırakıldığı gözlemlenmiştir. İstanbulkart Yönetmeliği’nde yapılan değişiklikler, ceza uygulamalarını BELBİM AŞ’ye devretmiş ve bu durum mevzuata aykırılık teşkil etmektedir. 2024 yılında BELBİM AŞ tarafından bu kapsamda 57.410.451,69 TL tahsilat gerçekleştirilmiştir. Ancak, bu tutarın idari para cezası olarak İdare tarafından uygulanması gerektiği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak, İstanbulkart’ın usulsüz kullanımlarına ilişkin mevcut uygulamalar, yasal çerçeveye uygun değildir ve gerekli düzenlemelerin yapılması gerekmektedir. |
BULGU: Toplu Taşıma Hizmetlerinde Kullanılan İstanbulkartın Usulsüz Kullanımına İlişkin Yaptırımlarda Hatalı Uygulamaların Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
Toplu taşıma hizmetlerinde geçerli olan ve İdare ile Belbim Elektronik Para ve Ödeme Hizmet1eri Anonim Şirketi (BELBİM AŞ) arasında yapılan protokole dayalı olarak çıkarılan İstanbulkartın, usulsüz kullanımına ilişkin yaptırımlarda hatalı uygulamaların olduğu görülmüştür.
a) Usulsüz İstanbulkart Kullanımına İlişkin İdari Para Cezası Uygulanmaması
Toplu ulaşımda kullanılan İstanbulkartların usulsüz kullanımlarına ilişkin uygulanması gereken idari para cezalarının uygulanmadığı görülmüştür.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” başlıklı 15’inci maddesinde; kanunlarda belirtilen cezaları vermek belediye görevleri arasında sayılmıştır.
Aynı Kanun’un “Encümenin görev ve yetkileri” başlıklı 34’üncü maddesinde, kanunlarda öngörülen cezaları verme görevinin belediye encümeni görevleri arasında olduğu ifade edilmiştir.
Yine aynı Kanun’un “Belediyenin gelirleri” başlıklı 59’uncu maddesinde; ceza gelirlerinin belediye geliri olduğu belirtilmiştir.
1608 sayılı Umuru Belediyeye Müteallik Ahkâmı Cezaiye Hakkında 16 Nisan 1340 Tarih ve 486 Numaralı Kanunun Bazı Maddelerini Muaddil Kanun’un 2’nci maddesinde; “Belediyelerin karar organları veya ilgili komisyonlar tarafından mevzuata uygun olarak belirlenen yolcu nakil araçlarına ilişkin ücret tarifelerine uymayan kişi, belediye encümeni tarafından ikiyüzelli Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar idarî para cezasıyla cezalandırılır.” hükmü bulunmaktadır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, belediyeler tarafından ilgili komisyonlarca belirlenen ücret tarifelerine uymayan kişilere belediye encümeni tarafından 250 TL ile 5.000 TL arasında idari para cezası kesilmesi gerekmektedir.
İstanbul ili sınırları içerisinde kullanılacak toplu ulaşıma ilişkin ücret tarifeleri Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) tarafından belirlenmekte olup ücretsiz seyahat edecekler ise 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 1’inci maddesinin ikinci ve üçüncü fıkralarında belirtilmiştir.
Buna göre, toplu ulaşım hizmetlerinde kişiler tarafından kullanılan İstanbulkartın UKOME kararıyla belirlenen ücret tarifelerine uygun şekilde kullanılması gerekmektedir. Bu kapsamda, ücret tarifelerine ve 4736 sayılı Kanunda belirlenen ücretsiz seyahat hakkına aykırılık oluşturacak şekilde İstanbulkart kullanımlarında Belediye tarafından idari para cezası uygulanması gerekmektedir.
Yapılan incelemede, 2024 yılı içerisinde ücret tarifesine ve 4736 sayılı Kanunda belirlenen ücretsiz seyahat hakkına aykırılık oluşturacak şekilde usulsüz İstanbulkart kullanım sayısı 75.318 adettir. Ancak İdare tarafından bu kart sahiplerine ilişkin herhangi bir idari para cezası uygulaması gerçekleştirilmemiştir.
Sonuç olarak, İdarenin 4736 sayılı Kanuna ve ücret tarifesine aykırılık oluşturacak şekilde İstanbulkart kullanan kişilere idari para cezası uygulaması gerekmektedir.
b) Usulsüz İstanbulkart Kullanımlarına Uygulanması Gereken İdari Para Cezalarının Belediye Şirketine “Usulsüz Kullanılan Kartın Yenilenme Bedeli” Adı Altında Bırakılması
İstanbul sınırları içerisinde toplu ulaşım hizmetlerinin kullanımında geçerli olan İdare ile BELBİM AŞ arasında yapılan protokole dayalı olarak çıkarılan İstanbulkartın, usulsüz kullanımına ilişkin uygulanması gereken idari para cezasının BELBİM AŞ’ye “Usulsüz Kullanılan Kartın Yenilenme Bedeli” adı altında bırakıldığı görülmüştür.
Bulgunun (a) bendinde de belirtildiği üzere; 1608 sayılı Kanun hükmü kapsamında, toplu taşıma ücret tarifesine uymayan kişilere uygulanacak idari para cezalarının belediye encümeni tarafından uygulanması gerekmektedir.
08.02.2016 tarih ve 396 sayılı Büyükşehir Belediye Meclisi Kararı ile ilk defa yürürlüğe giren İstanbulkart Yönetmeliği’nin “İstanbulkartın kural dışı kullanılması” başlıklı 7’nci maddesinde; İstanbulkartın usulsüz kullanımlarına ilişkin 1608 sayılı Umuru Belediyeye Müteallik Ahkâmı Cezaiye Kanunu uyarınca tam abonman bedeli tutarında idari para cezası uygulanacağı belirtilmiştir.
Ancak 17.10.2020 tarih ve 901 sayılı Belediye Meclisi Kararı ile İstanbulkart Yönetmeliği değiştirilmiş ve 08.02.2016 tarih 396 sayılı İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi Kararı ile yürürlüğe giren İstanbulkart Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Yeni çıkartılan Ulaşımda İstanbulkart Yönetmeliği’nin “İstanbulkartın kural dışı kullanılması” başlıklı 7’nci maddesindeki hüküm ise usulsüz kullanım nedeniyle kullanıma kapatılan kartın “Usulsüz Kullanılan Kartın Yenilenme Bedeli” karşılığında yenisinin verileceği düzenlemesiyle değiştirilmiştir.
17.10.2020 tarih ve 901 sayılı Belediye Meclisinin Kararı ile 7’nci maddede geçen idari para cezası ifadesi kaldırılarak “Usulsüz Kullanılan Kartın Yenilenme Bedeli” adı altında BELBİM AŞ tarafından tahsil edileceği hükmü mahiyeti itibarıyla idari para cezasının BELBİM AŞ tarafından uygulanması ve tahsil edilmesi sonucunu doğurmuştur.
Nitekim uygulamada da söz konusu para cezaları BELBİM AŞ tarafından belirlenmekte ve İdareye resmi herhangi bir bildirim yapılmamaktadır. BELBİM AŞ tarafından usulsüz kartın, kullanım bedeline ilişkin kesilecek ceza tutarları internet sitesinde yer almakta olup 1’inci usulsüz kullanıma ilişkin, tam abonman bedeli ve kart bedeli tahsil edileceği belirtilmiştir.
Yapılan incelemede, BELBİM AŞ tarafından 2024 yılında “Usulsüz Kullanılan Kartın Yenilenme Bedeli” adı altında 57.410.451,69 TL tahsilat gerçekleştirdiği tespit edilmiştir.
BELBİM AŞ tarafından tahsil edilen söz konusu tutar, ilk usulsüz kullanımda “tam abonman tutarı + kart bedeli” olarak hesaplanmaktadır. Ancak söz konusu Yönetmelik’in 7’nci maddesinde değişiklik yapılmadan önceki hükümde; uygulanması gereken cezaların tam abonman bedeline denk gelen tutarlar olacağı belirtilmiştir. Bu hususta kart bedeli dışında tahsil edilen tutarın idari para cezası mahiyetinde olduğu ve İdare tarafından uygulanması ve tahsil edilmesi gerekmektedir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; bulgu konusu husus göz önünde bulundurularak revize edilen Taslak Ulaşımda İstanbulkart Yönetmeliği’nin Büyükşehir Belediye Meclisine havale edildiği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, toplu ulaşım hizmetlerinde geçerli olan İstanbulkartın usulsüz kullanımlarında uygulanacak ve idari para cezası mahiyetinde olduğu düşünülen tutarların BELBİM AŞ tarafından uygulanması ve tahsil edilmesi mevzuata aykırılık oluşturmaktadır.