|
ÖZET: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, özel halk otobüsü işletmeciliğini, taşıma kooperatifleri ve şirketleriyle doğrudan sözleşme yaparak gerçekleştirmektedir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ve 5393 sayılı Belediye Kanunu çerçevesinde, toplu taşıma hizmetlerinin yürütülmesi belediyelerin sorumluluğundadır. Bu hizmetler, belediyeler tarafından doğrudan sağlanabileceği gibi, imtiyaz veya ruhsat verme yoluyla da üçüncü şahıslara devredilebilir. Ancak yapılan denetimlerde, bu süreçlerin mevzuata uygun olarak yürütülmediği ve bazı taşıma şirketleriyle doğrudan sözleşmeler yapıldığı tespit edilmiştir.
2020 yılında alınan bir meclis kararı ile özel halk otobüslerine yeni bir ödeme sistemi getirilmiş ve mevcut işletmecilerle süresiz sözleşmeler imzalanmıştır. Ancak, 7144 sayılı Kanun’un getirdiği düzenlemeler, toplu taşıma hatlarının işletilmesinin ihale ile gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmektedir. İhaleye katılımın sağlanamadığı durumlarda bile, rekabet ortamının oluşturulması ve çeşitli tekliflerin alınabilmesi için ihale süreçlerinin başlatılması gerekmektedir. Sonuç olarak, özel halk otobüsleriyle sunulan toplu taşıma hizmetlerinin, mevcut uygulamalardan vazgeçilerek, Kamu İhale Kanunu’na uygun bir ihale süreci ile gerçekleştirilmesi için gerekli adımların atılması önem arz etmektedir. Bu, hem hukuki gerekliliklerin yerine getirilmesi hem de hizmet kalitesinin artırılması açısından kritik bir adımdır. |
BULGU: Toplu Taşıma Hizmetlerinin Özel Halk Otobüsleri Şirketleri ve Diğer Ulaşım Şirketleri ile Doğrudan Sözleşme Yapılarak İhalesiz Bir Şekilde Gördürülmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
İstanbul Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde gerçekleştirilen özel halk otobüsü işletilmesi işinin taşıma kooperatifleri ve taşıma şirketleri ile doğrudan sözleşme yapılmak suretiyle gerçekleştirildiği görülmüştür.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” 7’nci maddesinin (p) bendi ile; büyükşehir içindeki toplu taşıma hizmetlerini yürütmek ve bu amaçla gerekli tesisleri kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmek, kara ve denizde taksi ve servis araçları dâhil toplu taşıma araçlarına ruhsat vermek, toplu taşıma hatlarıyla ilgili olarak; şehir merkezine olan uzaklık, nüfus ve hattı kullanan sayısı kriterleri esas alınarak tespit edilecek hatlarla ilgili toplu taşıma hizmetlerinin işlettirilmesine karar vermek büyükşehir belediyelerinin görevleri arasında sayılmıştır.
Mezkûr Kanun’un “Şirket kurulması” başlıklı 26’ncı maddesi gereği, büyükşehir belediyeleri, toplu ulaşım hizmetlerini meclislerince belirlenecek süre ve bedelle ortak olduğu şirketlere de 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın devredilebilmektedir.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin görev ve sorumlulukları” 15’inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde, toplu taşıma yapma; bu amaçla otobüs, deniz ve su ulaşım araçları, tünel, raylı sistem dâhil her türlü toplu taşıma sistemlerini kurma, kurdurma, işletme ve işlettirmenin belediyenin yetki ve imtiyazları arasında yer aldığı, beşinci fıkrasında ise belediyelerin toplu taşımaya ilişkin hizmetlerini Danıştayın görüşü ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının kararıyla süresi kırk dokuz yılı geçmemek üzere imtiyaz yoluyla devredebileceği ya da imtiyaz veya tekel oluşturmayacak şekilde ruhsat vermek suretiyle yerine getirebileceği gibi toplu taşıma hatlarını kiraya verme veyahut hizmet satın alma yoluyla yerine getirebileceği hükmü tesis edilmiştir.
Özetle; 5216 sayılı Kanun ve 5393 sayılı Kanun’da yer alan düzenlemelere göre, toplu taşıma ile ilgili hizmetlerin yerine getirilmesi belediyelerin, büyükşehirlerde ise büyükşehir belediyesinin görev ve yetki alanındadır. Söz konusu toplu ulaşım hizmetleri, bizzat belediye tarafından yerine getirilebileceği gibi, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göre imtiyaz veya ruhsat verme, hat kiralama ya da 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu hükümlerine göre hizmet alımı ihalesi yoluyla üçüncü şahıslara da gördürülebilir. Ayrıca büyükşehir belediyelerince, söz konusu toplu ulaşım hizmetlerinin işletilmesi ortak olduğu şirketlere de devredilebilmektedir.
Yapılan incelemede, özel halk otobüsü ile toplu taşıma yapılması işinin mevzuatta öngörülen yöntemler kullanılmaksızın bazı taşıma şirketleri ve kooperatifleri ile doğrudan sözleşme yapılmak suretiyle gerçekleştirildiği tespit edilmiştir.
Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından alınan 17.09.2020 tarih ve 906 numaralı karar ile özel halk otobüslerine ilişkin yeni bir ödeme sistemine geçildiği ve bu sistemle birlikte halihazırda taşımacılık işini gerçekleştiren özel halk otobüsü işletmecileriyle; 16.09.2021 tarih ve 815 numaralı karar ile sisteme dahil edilen bazı kooperatifler ile süresiz sözleşme imzalandığı görülmüştür.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; 7144 sayılı Kanun ile 5216 sayılı Kanun’un 7’nci maddesine eklenen “Büyükşehir içindeki toplu taşıma hatlarıyla ilgili olarak; şehir merkezine olan uzaklık, nüfus ve hattı kullanan sayısı kriterleri esas alınarak tespit edilecek hatlarla ilgili toplu taşıma hizmetlerinin işlettirilmesine karar vermek.” hükmü ile “Büyükşehir belediyeleri, birinci fıkranın (p) bendinin ikinci cümlesinde yer alan kriterler esas alınarak büyükşehir belediye meclisi kararıyla belirlenen yerlerdeki toplu taşıma hatlarının işletmesinin o bölgede kurulu taşıma birlik veya kooperatiflerinden temin edilmesine karar verebilir. Bu durumda ihaleye katılacaklarda ve kullanılacak taşıma araçlarında aranacak şartlar belediyelerce belirlenir.” hükmü doğrultusunda hareket edildiği, hizmetin taşıma birlik veya kooperatiflerinden temin edilmesiyle ilgili olarak hükümde ihale yapılmasının koşul olarak gösterilmediği, Meclis tarafından belirlenen bölgelerde tek bir birlik/kooperatif bulunduğu, ihaleye katılım sağlayacak başka bir istekli bulunamayacağından 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu uyarınca gerçekleştirilecek bir ihalenin temininin hukuken ve fiilen mümkün olmadığı ifade edilmiştir.
İdare tarafınan her ne kadar, 7144 sayılı Kanun’un hizmet teminine imkân verirken ihaleyi doğrudan bir koşul olarak sayılmadığı ifade edilmiş olsa da; 5216 sayılı Kanun’un 7’nci maddesinin ikinci fıkrasına eklenen ve İdare cevabında açıkça yer verilen “(…) toplu taşıma hatlarının işletmesinin o bölgede kurulu taşıma birlik veya kooperatiflerinden temin edilmesine karar verebilir. Bu durumda ihaleye katılacaklarda ve kullanılacak taşıma araçlarında aranacak şartlar belediyelerce belirlenir. (…)” hükmünden de anlaşılacağı üzere, toplu taşıma hatlarının işletmesinin ilgili bölgede kurulu taşıma birlik veya kooperatiflerinden temin edilmesine karar verilmiş olması durumunda da, söz konusu işletme hakkı devrinin ihale ile gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ayrıca, gerçekleştirilecek ihaleye birden fazla istekli teklif sunamayacağından rekabet şartlarının sağlanacağı bir yarışma ortamının oluşamayacağı ve bu sebeple, 4734 sayılı Kanun uyarınca gerçekleştirilecek bir ihalenin hukuken ve fiilen mümkün olmadığı açıklaması da gerçeği yansıtmamaktadır. Belediye söz konusu hizmet alımı için ihale düzenleyeceğini kamuoyuna duyurduğunda yeni kooperatifler ve taşıma birlikleri kurulmak suretiyle ihaleye birden fazla teklif gelmesi her zaman mümkün olabilmektedir. Ayrıca birden fazla teklif gelmeyeceği öngörüsü ile söz konusu taşıma hizmetlerinin ihalesiz temin edilmesinin de kabul edilmesi mümkün değildir. İhaleye tek bir isteklinin teklif vermiş olması durumunda da ihale bu tek teklifin değerlendirilmesi suretiyle sonuçlandırılabilir. Kaldı ki bu işlem birlik ve kooperatifler ile ihalesiz olarak gerçekleştirilebilecek olsaydı dahi süresiz olarak yapılması yine mevzuata aykırılık teşkil edecektir. Ayrıca söz konusu taşımacılık hakkının devri sadece birlik/kooperatiflere değil, taşımacılık şirketlerine de ihalesiz ve süresiz olarak gerçekleştirilmiştir. Ancak İdare tarafından şirketlere ilişkin bir açıklama yapılmamıştır.
Sonuç olarak, özel halk otobüsleriyle yapılan toplu taşıma hizmetlerinin, mevcut uygulamadan vazgeçilerek, 4734 sayılı Kamu ihale Kanunu’nun ilgili maddelerindeki düzenlemelere uygun şekilde yapılacak bir ihale ile gördürülmesi için gerekli çalışmaların başlatılması gerekmektedir.