|
ÖZET: Toplu ulaşım hatlarında kullanılan araçların işletme süreleri ve şartlarıyla ilgili hatalı uygulamalara dair 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporu’nda önemli bulgulara yer verilmiştir. Rapor, bir ilçe belediyesinin özel halk otobüslerini süresiz olarak kiraya verdiğini ve personel ile öğrenci taşımacılığı için kullanılan servis araçlarının plakalarının ihale yoluyla satıldığını ortaya koymaktadır. Bu durum, belediyenin imtiyaz hakkının süresiz bir şekilde devredilmesi anlamına gelmektedir.
5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre, belediyelerin ulaşım hizmetlerini yürütme sorumluluğu bulunmaktadır. Bu çerçevede, toplu taşıma hizmetlerinin imtiyaz veya ruhsat verilerek yerine getirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Ayrıca, Devlet İhale Kanunu’nun hükümleri doğrultusunda, kiralama işlemlerinin belirli sürelerle sınırlı olması gerektiği vurgulanmaktadır. Danıştay kararları da, belediyelerin toplu taşıma hizmetlerini devretmeden önce gerekli onayları alması gerektiğini ifade etmektedir. Yapılan incelemeler, 1999 yılında gerçekleştirilen bir ihale ile 30 özel halk otobüsünün süresiz olarak kiraya verildiğini ve 2012 yılında 10 personel servis aracı ile 6 öğrenci servis aracının plakalarının satıldığını göstermektedir. Bu tür uygulamalar, kamu hakkının hukuka aykırı bir şekilde devredilmesi anlamına gelmekte ve toplu taşıma faaliyetlerinin düzenlenmesi için belirlenen kurallara uygun bir ihale sürecinin izlenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. |
BULGU: Toplu Ulaşım Hatlarında Çalışan Araçların İşletme Süre ve Şartlarına İlişkin Hatalı Uygulamaların Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Belediye tarafından özel halk otobüslerini işletme hakkının ihale yoluyla süresiz olarak kiraya verildiği ve personel ile öğrenci taşımaya yönelik servis araçlarının plakalarının ihaleyle satılmak suretiyle, Belediyenin imtiyaz hakkının süresiz bir şekilde devredildiği görülmüştür.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14’üncü maddesine göre, mahallî müşterek nitelikteki ulaşım gibi kentsel alt yapı; coğrafî ve kent bilgi sistemleri, şehir içi trafik, hizmetlerini belediyelerin yapması veya yaptırması gerekmekte olup, “Uygulanmayacak hükümler” başlıklı 84’üncü maddesine göre belediyenin sorumlu ve yetkili kılındığı görev ve hizmetlerle sınırlı olarak; 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nda Belediye Kanunu hükümlerine aykırılık bulunması durumunda Belediye Kanunu hükümleri uygulanmalıdır.
Anılan Kanun’un “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” başlıklı 15’inci maddesinde; “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları şunlardır:
(■■■)
f) Toplu taşıma yapmak; bu amaçla otobüs, deniz ve su ulaşım araçları, tünel, raylı sistem dâhil her türlü toplu taşıma sistemlerini kurmak, kurdurmak, işletmek ve işlettirmek.
(■■■ )
p) Kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek.
(■■■)
Belediye, (e), (f) ve (g) bentlerinde belirtilen hizmetleri Danıştayın görüşü ve İçişleri Bakanlığının kararıyla süresi kırkdokuz yılı geçmemek üzere imtiyaz yoluyla devredebilir; toplu taşıma hizmetlerini imtiyaz veya tekel oluşturmayacak şekilde ruhsat vermek suretiyle yerine getirebileceği gibi toplu taşıma hatlarını kiraya verme veya 67’nci maddedeki esaslara göre hizmet satın alma yoluyla yerine getirebilir.” hükmü bulunmaktadır.
Aynı Kanun’un 18’inci maddesinde; belediye adına imtiyaz verilmesine karar vermek, belediye meclisinin görev ve yetkisi olarak sayılmıştır.
2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’nun “Kapsam” başlıklı 1’inci maddesine göre, belediyelerin alım, satım, hizmet, yapım, kira, trampa, mülkiyetin gayri ayni hak tesisi ve taşıma işlerinin bu Kanunda yazılı hükümlere göre yürütülmesi gerekmektedir.
Danıştay 8. Dairesinin 17.09.2020 tarihli ve E. No: 2016/14732, K. No: 2020/3653 sayılı Kararında da, belediyenin yetki ve imtiyazları arasında yer alan toplu taşıma araçları ve ticari taksi nitelikli araçların çalışma izinleri, sayı ve güzergahlarının belirlenmesi ve buna yönelik olarak yapılan başvuruların değerlendirilmesi ile gerekli işlemlerin yapılmasına ilişkin yetkinin belediye meclisine ait olduğuna hükmedilmiştir.
Diğer taraftan, Danıştay 13. Dairesinin E. No: 2015/985, K. No: 2015/3164 numaralı Kararında; belediyelerin yürütmekle görevli ve yetkili oldukları toplu taşıma hizmetini bizzat yapmak yerine imtiyaz suretiyle devrine karar verilmesi için Danıştayın görüşü ve İçişleri Bakanlığının onayının alınmasının ön koşul olduğu, kiralama yolunu seçmesi hâlinde ise hem taşınır hem taşınmazlar için kira süresinin 10 yılla sınırlı olduğu ve her iki durumun da Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olduğu ifade edilmiş, toplu taşıma hizmetlerinin ruhsat vermek suretiyle yerine getirilmesi usulünde ise verilecek olan ruhsatın süresiz bir şekilde verilemeyeceği, belli bir süre dâhilinde ruhsatın verilmesi gerektiği, ruhsat verilecek sürenin, tespit edilen muhammen bedelin yıllık mı yoksa ruhsat verilen süre için mi öngörüldüğünün, yıllık olarak tespit edilmiş ise her yıla ilişkin artış oranının nasıl belirleneceği gibi hususların açık bir şekilde ortaya konulduktan sonra Devlet İhale Kanunu hükümlerine uygun bir şekilde ihalenin yapılması gerektiğine hükmedilmiştir.
Yapılan incelemede, Belediyece 1999 yılında 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göre yapılan ihale ile toplam 30 adet özel halk otobüsü işletme hakkının süresiz olarak kiraya verildiği görülmüştür. Ayrıca, Belediye tarafından 18.09.2012 tarihinde yapılan ihaleyle 10 adet personel servis aracı ile 6 adet öğrenci servis aracının plakalarının satışı gerçekleştirilmiştir.
Yukarıda yapılan açıklamalar uyarınca, bir kamu hakkının satışı, süresiz bir şekilde üçüncü kişilere devredilmesi hukuka uygun olmayıp, toplu taşıma faaliyetinde bulunulması için belirlenen plakalara izin/ruhsat verilmesi işlemi; 10 yılı aşmayacak şekilde hat kirası veya ruhsat verme yöntemlerinden birisi tercih edilerek ihale edilmelidir.