|
ÖZET: 2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu çerçevesinde, toprakların korunması ve arazilerin planlı kullanımı için gerekli olan arazi kullanım planları ile tarımsal projelerin hazırlanmadığını ortaya koymaktadır. Bu kanun, arazi kullanım planlarının hazırlanmasını zorunlu kılmakta ve bu planların, çevresel sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda, toprak niteliği ve arazi özellikleri göz önünde bulundurularak oluşturulmasını öngörmektedir. Ancak, mevcut durumda bu planların eksikliği, toprak kayıplarını önleyici önlemlerin alınmasını engellemektedir.
Kanunun ilgili maddeleri, tarımsal amaçlı arazi kullanım planlarının ve toprak koruma projelerinin en az bir ziraat mühendisi gözetiminde hazırlanmasını şart koşmaktadır. Ayrıca, tarım arazilerinin amaç dışı kullanımıyla ilgili düzenlemeler, toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla Bakanlık ve valilikler tarafından izin verilebileceğini belirtmektedir. Ancak, bu izinlerin dayanağı olan arazi kullanım planlarının ve projelerinin mevcut olmaması, tarım arazilerinin korunmasını tehdit eden bir durum yaratmaktadır. Sonuç olarak, tarım arazilerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımı için gerekli olan arazi kullanım planları, tarımsal projeler ve toprak koruma projelerinin bir an önce hazırlanması gerekmektedir. Bu eksikliklerin giderilmesi, hem toprak kayıplarının önlenmesi hem de tarımsal potansiyelin korunması açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: Toprağın Korunması ve Arazilerin Planlı Kullanılması Amacıyla Düzenlenmesi Gereken Arazi Kullanım Planları ve Tarımsal Amaçlı Kullanılan Plan ve Projelerin Hazırlanmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu uyarınca arazi kullanımını gerektiren her türlü girişim ve yatırım sürecinde toprakların korunması, doğal ve yapay olaylar sonucu meydana gelen toprak kayıplarının önlenmesi amacıyla hazırlanması gereken arazi kullanım planları, tarımsal amaçlı arazi kullanım plan ve projeleri ile toprak koruma projelerinin yapılmadığı görülmüştür.
Anılan Kanun’un;
“Arazi kullanım plânlarının yapılması” başlıklı 10’uncu maddesinde; arazi kullanım plânları ile ülkesel ve bölgesel plânlamalara temel oluşturan ve diğer fizikî plânlamalara veri teşkil eden; su potansiyeli, toprak veri tabanı ve haritaları esas alınarak çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesi doğrultusunda toprağın niteliği, arazinin yeteneği ve diğer arazi özellikleri gözetilerek uygun arazi kullanım şekilleri belirleneceği, Bakanlık tarafından hazırlanan veya hazırlattırılan arazi kullanım plânlarında; yerel, bölgesel ve ülkesel ölçekte tarım arazileri, mera arazileri, orman arazileri, özel kanunlarla belirlenen alanlar, yerleşim alanları, sosyal ve ekonomik amaçlı altyapı tesisleri ile diğer arazi kullanım şekillerine yer verileceği, Bakanlığın, arazi kullanım plânlarının hazırlanmasını ihtiyaca göre valiliklere devredebileceği,
“Tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projelerinin hazırlanması” başlıklı 11’inci maddesinde; tarım arazilerinde toprağın kimyasal, fiziksel ve biyolojik özelliklerinin sürekli üretim sağlayacak şekilde korunarak kullanımı için, en az bir ziraat mühendisi sorumluluğunda tarımsal amaçlı arazi kullanım plân veya projelerinin valilikler tarafından hazırlanacağı veya hazırlattırılacağı,
“Toprak koruma projelerinin hazırlanması” başlıklı 12’nci maddesinde; toprağın, bulunduğu yerde, doğal fonksiyonlarını sürdürebilmesinin sağlanması amacıyla korunmasının esas olduğu, arazi bozulmalarını ve toprak kayıplarını önlemek için gerekli olan sekileme, çevirme, koruma duvarı, bitkilendirme, arıtma, drenaj gibi imalat, inşaat ve kültürel tedbirlerini içeren toprak koruma projelerinin en az bir ziraat mühendisi sorumluluğunda hazırlanarak valilik tarafından onaylanacağı, heyelan, sel ve rüzgar gibi doğal olaylar sonucu meydana gelen toprak kayıplarını önlemek için valiliklerin, toprak koruma projelerini hazırlatarak uygulamasını yapacağı veya yaptıracağı,
düzenlenmiştir.
Söz konusu maddelerde, arazilerin kullanımları ve toprağın korunması amacıyla düzenlemesi gereken arazi kullanım plânlarının, tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projelerinin ve toprak koruma projelerinin içerik ve hazırlanış amacına açıkça yer verilmiş olup söz konusu plan ve projeleri hazırlayacak birimler belirlenmiştir.
Anılan Kanunun, “Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı” başlıklı 13’üncü maddesinde; mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazilerinin tarımsal üretim amacı dışında kullanılamayacağı ancak anılan maddede belirtilen amaç dışı kullanım taleplerine toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile Bakanlık tarafından izin verilebileceği, mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarım arazilerinin; toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebileceği, tarımsal amaçlı yapılar için, projesine uyulması şartıyla ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisinin valilik izni ile kullanılacağı, “Tarımsal potansiyeli yüksek büyük ovaların belirlenmesi ve korunması” başlıklı 14’üncü maddesinde ise büyük ovalardaki koruma ve geliştirme amaçlı tarımsal altyapı projeleri ve arazi kullanım plânlarının, kurul veya kurulların görüşleri dikkate alınarak, Bakanlık ve valilikler tarafından öncelikle hazırlanacağı veya veya hazırlattırılacağı, büyük ovalarda bulunan tarım arazileri hiçbir surette amacı dışında kullanılamayacağı, ancak anılan maddede belirtilen amaç dışı kullanımlara Bakanlıkça izin verilebileceği belirtilmektedir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinde, tarım arazilerinin amaç dışı kullanımında toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile Bakanlık ve yetki devredilmesi halinde valilik tarafından izin verilebileceği, tarımsal potansiyeli yüksek büyük ovalarda ise yine koruma ve geliştirme amaçlı tarımsal altyapı projeleri ve arazi kullanım plânlarının bulunması kaydıyla tarım dışı kullanımlarına Bakanlıkça izin verilebileceği ifade edilmektedir.
Anılan maddelerde, arazilerin kullanımları ve toprağın korunması amacıyla arazi kullanım plânlarının, tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projelerinin ve toprak koruma projelerinin hazırlanmasının esas olduğu belirtilmiştir, ancak söz konusu plan ve projelerin hazırlanmadığı, bu bağlamda Kanunun yukarıda yer verilen 13’üncü ve 14’üncü maddelerinin ise anılan plan ve projelere dayandırılmaksızın yürütüldüğü görülmüştür.
Bu itibarla anılan Kanunun “Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı” başlıklı 13’üncü maddesinde ve “Tarımsal potansiyeli yüksek büyük ovaların belirlenmesi ve korunması” başlıklı 14’üncü maddesinde verilen izinlerin dayanağı bağlamında olması gereken arazi kullanım plânlarının, tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projelerinin ve toprak koruma projelerinin hazırlanması gerekmektedir.