Toptancı Hallerinde Yapılan Fiili Denetimlerde Eksiklikler Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Toptancı Hallerinde Yapılan Fiili Denetimlerde Eksiklikler Bulunması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

Belediyeye ait merkez ve ilçelerde bulunan hallerde yapılan fiili denetimlerde, uygulamaya ilişkin eksiklikler ve mevzuata aykırılıklar olduğu görülmüştür.

5957 sayılı Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkındaki Kanun’un 17’nci maddesinin altıncı fıkrasında, il ve ilçe merkezlerinin giriş ve çıkışları ile şehirlerarası yollarda kontrol ve denetim noktası kurulması ve işletilmesine ilişkin usul ve esasların Ticaret Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığınca birlikte belirleneceği; 07.07.2012 tarih ve 28346 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik’in 59’uncu maddesinin bir ve ikinci fıkralarında ise kontrol ve denetim noktalarının, toptancı hali bulunan il merkezlerinin giriş ve çıkışlarında, trafik düzeni ve güvenliği dikkate alınarak, ilgili belediyenin talebi üzerine o ilin mülki idare amirinin onayı ile kurulacağı, Ticaret Bakanlığınca belirlenen yerlerde kontrol ve denetim noktası kurulmasının zorunlu olduğu, kontrol ve denetim noktalarında denetimlerin, hal yöneticisi ya da hal zabıtası ve/veya hal yöneticisince görevlendirilen diğer personelce yerine getirileceği, ihtiyaç halinde bu noktalarda, kolluk kuvvetlerinden de yeterli sayıda personel görevlendirileceği;

Anılan Yönetmelik’in 9’uncu maddesinin dokuz ve onuncu fıkralarında, toptancı haline gelen araçlar ile halden çıkan araçlarda bulunan malların ağırlığının tartılabileceği, yeterli sayı ve kapasitede ağırlık kontrol üniteleri ile kontrol ve kayıt işlemlerinin yapılacağı bilgi işlem altyapısına sahip kontrol kulübelerinin, toptancı halinin giriş ve çıkışlarına ve uygun görülecek alanlara yerleştirileceği, toptancı halinin etrafının, insan ve mal girişine izin vermeyecek şekilde çevrileceği;

Aynı Yönetmelik’in 4’üncü maddesinin (p) ve (r) fıkralarında, Bakanlık bünyesinde elektronik ortamda kurulan ve internet tabanlı çalışan merkezi hal kayıt sisteminin ve sistem internet sayfası olarak www.hal.gov.tr adresinin kullanılacağı, 40’ıncı maddesinde ise bildirimcilerin hal kayıt sistemine kaydolmak ve sevk edecekleri malları sevkinden önce sisteme bildirmek zorunda oldukları, 43’üncü maddenin birinci fıkrasının (ç) bendinde, bildirim üzerine tahakkuk eden hal rüsumunu 5 iş günü içinde ödemenin veya ödenmesini sağlamanın bildirimcilerin yükümlülüğünde olduğu, 44’üncü maddenin onuncu fıkrasında hal rüsumuna ilişkin ödemelerin 45’inci maddeye göre Bakanlıkça belirlenen banka nezdinde açılan hesaba yatırılacağı, 45’inci maddede hal rüsumunun paylaşımının nasıl yapılacağı, 41’inci maddenin on dördüncü fıkrasında bildirim üzerine tahakkuk eden hal rüsumunun beş iş günü içinde ödenmemesi halinde, ödeme yapılana kadar yeni bir bildirimde bulunulamayacağı;

Anılan Yönetmelik’in 47’nci maddesinin sekizinci fıkrasında cezalı hal rüsumuna ilişkin ödemelerin, ilgili belediyece bu amaçla açılan banka hesabına yatırılmak suretiyle yapılacağı, bu hesapta toplanan tutarların yarısının her ayın sonunda tespit ve/veya yakalama eylemine bizzat ve fiilen katılan kamu görevlilerine ikramiye olarak ödeneceği;

Mezkûr Yönetmelik’in 50’nci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde ise toptancı hallerindeki işyerlerinde faaliyet gösterenlerden kira bedelini belediyenin yazılı uyarısına rağmen ödemeyenlerin kira sözleşmesinin feshine belediye encümenince karar verileceği;

hükümleri yer almaktadır.

Belediye tarafından yönetilen merkez toptancı halinde ve bazı ilçe toptancı hallerinde yapılan fiili denetimler sonucunda;

Bir ilçe halinin Yönetmelik’in 9’uncu maddesinin dokuzuncu fıkrasına aykırı olarak etrafının insan ve mal girişini engelleyecek şekilde çevrilmediği, ilçe halinin içinden iki adet yol geçtiği, hale giren ve çıkan araçların fiili kontrollerinin yapılmadığı, Bakanlığın sistemine bildirimde bulunulması halinde hal rüsumunun alındığı, bunun da hal dışından yapılan ve %2 olan rüsumun halden satılmış gibi gösterilmeye ve hal rüsumunun %1 olarak alınmasına, ayrıca katma değer vergisinin %8 yerine %1 olarak uygulanmasına yol açabileceği,

Toptancı hallerinin giriş ve çıkışları ile hallerin içinde uygun görülen alanlarda kurulan kantarların kiraya verildiği,

Giriş ve çıkışlarda araçlarda bulunan malların tartımının ve ölçümünün yapılmadığı,

Beyan edilen miktar üzerinden hal rüsumunun hal kayıt sitemi tarafından hesaplandığı,

Merkez toptancı hali çıkış kulübesinde aynı zamanda Büyükşehir Belediyesinin şirket personeli tarafından da otopark ücreti tahsilatı yapıldığı, biriken tahsilatların ise otel tipi para kasasında muhafaza edildiği,

İlçe hallerinin giriş ve çıkış noktalarında güvenlik kamerası ve uzaktan erişim sistemi bulunmasına rağmen hal yönetiminin canlı bağlantı ile ilçe hallerinin giriş ve çıkışlarını kontrol etmediği,

Hal kayıt sisteminin hangi il ve ilçe hallerine ait hal rüsumlarının ödenmemesi nedeniyle kapatıldığının sistemden tespit edilemediği,

Hal kayıt sisteminden Büyükşehir Belediyesi halleri adına tahsil edilen rüsum miktarlarına ilişkin herhangi bir rapor alınamadığından banka tarafından Büyükşehir Belediyesine aktarılan rüsum tutarlarının doğruluğunun da sistemden kontrolünün sağlanamadığı,

Toptancı hallerindeki işyerlerinde kira bedellerini geciktiren kiracılar bulunmasına rağmen Belediye tarafından temerrüde düşen tüm kiracılarına mevzuat hükümleri çerçevesinde sistematik olarak takip, ihtar, fesih, icra ve tahliye işlemleri yapılmadığından, Belediyenin hallerde bulunan taşınmazlarını usulüne uygun ve etkin bir biçimde yönetmediği,

Tespit edilmiştir.

Dolayısıyla mevcut yapıda, toptancı halleri dışında satılan malların kontrolünün sağlanması amacıyla toptancı hallerinin bulunduğu il ve ilçe merkezlerinin giriş ve çıkışları ile şehirlerarası yollarda tam teşekküllü kontrol ve denetim noktası kurulmaması, hal giriş ve çıkışlarında ise toptancı hallerinde satılan malların miktarlarının tartımının ve ölçümünün sistematik olarak yapılmaması nedeniyle sebze, meyve ve diğer malların kayıt dışı ticaretini önlemenin mümkün olmadığı, anlaşılmaktadır.

Ayrıca, toptancı hallerinde satılan mallar için %1, toptancı halleri dışında satılan mallar için %2 oranında hal rüsumu tahsilatı yapıldığı, tahsilatı yapılan hal rüsumlarının ise üretici halleri ile tüketici halleri arasında %50 oranında paylaştırıldığı dikkate alındığında, gelir vergisi, kurumlar vergisi ve katma değer vergisi açısından hal giriş ve çıkışları ile il ve ilçe giriş ve çıkışlarındaki kontrol noktalarında Büyükşehir Belediyesi personeli yanında Hazine ve Maliye Bakanlığı personelinin de tam zamanlı olarak görevlendirilmesinin, kayıt dışılığın önlenmesi açısından önemli olduğu düşünülmektedir.

İdare tarafından verilen cevapta, İlçe halinin Yönetmelik’in 9’uncu maddesinin dokuzuncu fıkrasına aykırı olarak etrafının insan ve mal girişini engelleyecek şekilde çevrilmemesinin, Mülkiyet sorunlarından dolayı giriş-çıkış ve çevre düzeni ile ilgili fiziki koşullar iyileştirilemediği, Belediyenin kantarları kiraya verdiği ve gerektiğinde kontrol görevlilerinin kullanarak tartım yapıldığı, Otopark ücretlerinin ANET A.Ş. tarafından yapıldığı ve bu konuda güvenlik sorunlarının giderilmesi için yazışmalar yapıldığı, İlçe hallerinin kameralarla canlı olarak izlendiği, Hal Kayıt Sisteminde devam eden ve yeni tespit edilen sorunlar, çözüm önerileriyle birlikte daha önceki yazılarımıza ilaveten Ticaret Bakanlığına bildirildiği, Kira borcu olanlara uyarı yazıları gönderildiği ve bir işyerinin teslim alındığı, Toptancı hallerinin bulunduğu il ve ilçelerde denetim noktalarının kurulmaması, giriş çıkışlarda tartım işlemlerinin yapılmaması ilişkin Antalya Valiliği onayı ile denetim noktalarının kurulduğu ve Hal rüsumu tahsilatının %1 ve %2 oranlarında yapılması ve rüsumların kayıtdışı işlemlerle paylaştırılmasına ilişkin Hazine ve Maliye Bakanlığı personelinin denetimlere katıldığı ifade edilmiştir.

Kamu idaresi cevabı değerlendirildiğinde; ilk olarak, Serik Toptancı Hali’nin etrafının Yönetmelik’in 9’uncu maddesinin dokuzuncu fıkrasına aykırı olarak çevrilmemesi, belediyenin mülkiyet sorunlarını gerekçe göstererek düzenlemeleri yapmamasının hukuken kabul edilemez. Belediyenin sorumluluğundaki hal yönetimlerinin, mülkiyet sorunlarıyla ilgili mevzuatı yerine getirmemesi mümkün değildir. Kantarların kiraya verilmesi ve tartım işlemlerinin gerektiğinde yapılması, düzenli denetimlerin yapılmadığı sürece kayıtdışı ticaretin önlenmesini engelleyecektir. Otopark ücretlerinin ANET A.Ş. tarafından tahsil edilmesi ve güvenlik önlemleriyle ilgili yapılan yazışmalar somut bir çözüm sağlamamaktadır. İlçe hallerinin kameralarla canlı olarak izlendiği belirtilmiş. Ancak, güvenlik kameraları yalnızca izleme için değil, gerçek zamanlı denetim için kullanılmalıdır. Kameraların sadece görüntü alması, etkin bir denetim sağlamamaktadır. Hal kayıt sisteminin, ödenmeyen hal rüsumları ile ilgili raporlamadığı ve banka üzerinden rüsumların doğruluğunun tespit edilememesine ilşkin Ticaret Bakanlığı’na yazılan yazılarla sorunun çözüme kavuşturulmaya çalışıldığı belirtilmiş ancak hala bu sorunların sistemden tespit edilemediğini göstermektedir.

Kira borcu olanlara uyarı yazıları gönderildiği ve sadece bir işyerinin teslim alındığı belirtilmiş. Ancak, bu işlem sistematik yapılmadığı anlaşılmaktadır. Kira borçları ve temerrüde düşen kiracılar, düzenli bir takip ve denetimle hukuki süreçlere tabi tutulmalıdır. Borçlu kiracılara yönelik sistematik bir takip yapılmaması, kamu kaynaklarının kaybına yol açmaktadır. Denetim noktalarının kurulmasına ilişkin Antalya Valiliği onayıyla yapılan düzenlemelerin etkinliği hakkında somut bilgi verilmemiştir. Hal rüsumu tahsilatının %1 ve %2 oranlarında yapılması ve rüsumların kayıtdışı işlemlerle paylaştırılması konusundaki denetimlerin etkinliği hakkında ise herhangi bir bilgi sağlanmamıştır.

Sonuç olarak, toptancı hallerinde yukarıda anılan mevzuat hükümlerine riayet edilmesi gerekmektedir.