|
ÖZET: Ücretsiz seyahat kapsamında yapılan gelir desteği ödemeleriyle ilgili denetim mekanizmalarının eksikliği, 2021 yılı Sayıştay denetim raporlarında ortaya konmuştur. 4736 sayılı Kanun’a göre, belediyeler tarafından yetkilendirilmiş özel şahıs veya şirketlerin toplu taşıma hizmeti sunan araçlarına her ay gelir desteği ödemesi yapılması gerekmektedir. Ancak, bu ödemelerin denetiminde etkili bir süreç bulunmadığı tespit edilmiştir. Yönetmelik, belediyelerin, işletmecilerin bilgilerini belirli bir süre içinde Genel Müdürlüğe iletmesini öngörse de, bu bilgilerin doğruluğu ve ödemelerin takibi konusunda yeterli kontrol mekanizması mevcut değildir.
Denetim süreçlerinin karmaşık yapısı, farklı birimlerin sorumluluklarının net bir şekilde belirlenmemesi nedeniyle sorunlar yaratmaktadır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, belediyelerden gelen icmal tablolarını değerlendirerek ödemeleri gerçekleştirse de, bu süreçte araçların uygunluğu ve fiili çalışıp çalışmadığı gibi kritik bilgilere erişimi bulunmamaktadır. Sonuç olarak, hak sahiplerine yapılan ödemelerin takibi ve denetimi konusunda ciddi eksiklikler yaşanmaktadır. Bakanlık, belediyelerin denetimlerinin İçişleri Bakanlığı tarafından yürütüldüğünü belirtmektedir. Ancak, bu denetimlerin etkinliğini artırmak amacıyla mevzuat değişiklikleri yapılması ve ödemelerin doğruluğunu kanıtlayacak belgelerin kontrol edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu adımlar, gelir desteği ödemelerinin daha güvenilir bir şekilde gerçekleştirilmesine olanak tanıyacaktır. |
BULGU: Ücretsiz Seyahat Kapsamında Yapılan Gelir Desteği Ödeme ve Takip Sürecine İlişkin Denetim Mekanizmalarının Oluşturulmaması
2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca ücretsiz seyahat yükümlülüğü bulunan ve belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracı ile özel deniz ulaşımı aracı için bunların işletmecilerine her ay gelir desteği ödemesinde bulunulmasında ve bu ödemenin hak sahiplerine ulaştırılmasında etkili bir denetim süreci bulunmadığı görülmüştür.
4736 sayılı Kanun’un 1’inci maddesinin ikinci ve üçüncü fıkralarında, demiryolları ve denizyollarının şehiriçi ve şehirlerarası hatlarından, belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanacaklar belirtilmiştir.
Aynı maddenin dokuzuncu fıkrasında ise; “(Ek fıkra: 27/3/2015-6637/17 md.) İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri kapsamında, belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracı ile özel deniz ulaşımı aracı için bunların işletmecilerine, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bütçesine bu amaçla konulan ödenekten ilgili belediyeler aracılığıyla her ay gelir desteği ödemesi yapılır. Yapılacak aylık gelir desteği ödemesini yıllık olarak belirlemeye, bu tutarı faaliyette bulunulan yere ve/veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracını taşıma kapasitesine göre farklılaştırmaya ve yapılacak ödemeye ilişkin diğer esas ve usuller Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı tarafından müştereken altı ay içinde belirlenir.” denilmiştir.
Söz konusu hükme dayanılarak 06.01.2016 tarih ve 29585 sayılı Resmî Gazete’de Ücretsiz Seyahat Kapsamında Yapılacak Gelir Desteği Ödemesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik yayımlanmıştır. Yönetmelik’in “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinde;
“(1) Bu Yönetmelikte geçen;
Bakanlık: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığını,
Belediye: Ödeme yapılacak aracın işletmecisine toplu taşıma hizmeti için yetki vermiş olan belediyeyi,
Genel Müdürlük: İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğünü,
ç) İI müdürlüğü: Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüğünü, ifade eder.”
hükmü,
“Başvuru ve ödeme” başlıklı 5’inci maddesinde;
“(1) Belediyeler, şehir içi toplu taşıma hizmeti için yetki vermiş olduğu işletmecilerin adı soyadı/unvanı, yetki belgesinin tarihi, sayısı ve süresi, araç plaka numarası (deniz araçlarında buna muadil sayı veya ayırt edici özellik), ilgili ayda aracın fiilen çalışıp çalışmadığı hususlarına dair bilgileri içeren listenin ekli olduğu yazıyı, her ayın son gününden itibaren beş iş günü içerisinde Genel Müdürlüğe gönderir.
Genel Müdürlük, gerekli incelemeyi yaptıktan sonra ilgili belediyelerin taleplerini beş iş günü içerisinde il bazında icmal tablosu düzenleyerek Bakanlığa gönderir.
Bakanlık, Genel Müdürlükten gelen belgeler ve bilgiler doğrultusunda gelir desteği ödemesinin yapılması amacıyla ilgili il müdürlüklerine icmal tablosunu ve gerekli ödeneği gönderir.
İl müdürlükleri harcama talimatı ve icmal tablosunu ödeme emri belgesine ekleyerek gelir desteği tutarını ilgili belediyelerin bildirmiş oldukları banka hesaplarına aktarır. Aktarılan bu tutarlar, ilgili belediyeler tarafından beş iş günü içerisinde işletmecilerin banka hesaplarına ödenir.” hükmü yer almaktadır.
“Ödeme miktarı” başlıklı 6’ncı maddesinde de, gelir desteği ödemesinden yararlanacak olan işletmecilere her bir araç için ödenecek miktar belirlenmiştir.
Aynı Yönetmelik’in “Denetim” başlıklı 7’nci maddesinde ise;
“Ücretsiz yolcu taşıma hizmeti veren toplu taşıma araçlarının işletmecilerine belediyeler aracılığıyla yapılacak ödemelere ilişkin Genel Müdürlük ve belediyelerin iş ve işlemlerinin denetimi İçişleri Bakanlığı, il müdürlüklerinin iş ve işlemlerinin denetimi ise Bakanlık tarafından gerçekleştirilir. Bu kapsamda hizmet sunan işletmelere ilişkin denetim ise ilgili belediyelerce yapılır.” denilmiştir.
Anılan Yönetmelik’in 3’üncü maddesinde yetkili Genel Müdürlük İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü olarak belirlenmiş olup, 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin “Atıflar” başlıklı 798’inci maddesinde; “İçişleri Bakanlığının mahalli idareler üzerinde sahip olduğu vesayet yetkisine ilişkin mevzuat hükümleri dışında mevzuatta Mahalli İdareler Genel Müdürlüğünün görevleriyle ilgili olarak İçişleri Bakanlığına veya birimlerine yapılmış olan atıflar Çevre ve Şehircilik Bakanlığına veya birimlerine, İçişleri Bakanına veya İçişleri Bakanlığı görevlilerine yapılmış olan atıflar Çevre ve Şehircilik Bakanına veya Çevre ve Şehircilik Bakanlığı görevlilerine yapılmış sayılır.” denildiğinden ve ayrıca 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının görevlerinin belirtildiği 97’nci maddesinin birinci fıkrasında “Mahalli idareleri ve bunların merkezi idare ile olan alaka ve münasebetlerini düzenlemek,” Bakanlığın görevleri arasında sayıldığından; mahalli idareler ile ilgili görev ve yetkiler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir.
Uygulamada, ilgili Yönetmelik’e göre, belediyelerden gönderilen bilgiler doğrultusunda her ay Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından icmal tablosu düzenlenerek kamu idaresine gönderilmekte; Bakanlık ise gelen icmal tablosunu il müdürlüklerine göndererek ödemenin ilgili belediye hesaplarına aktarılmasını sağlamaktadır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından her ay alınan icmal tablosunda hangi belediyeye kaç araç için ödeme yapılacağı bilgisi yer almaktadır. Bakanlık ödeme yaptığı araçların mevzuatta öngörülen nitelikte araç olup olmadığını, plaka ve ruhsatlarının uygun olup olmadığını, araçların ilgili ayda fiilen çalışıp çalışmadığı gibi bilgilere vakıf olmamaktadır. Gelen icmal tablosu doğrudan il müdürlüklerine gönderilmekte, il müdürlükleri de araç sayısı ile Yönetmelik’in 6’ncı maddesinde belirlenen miktarın çarpımı sonucunda bulunacak toplam tutarı hesaplayarak ilgili belediye hesaplarına aktarmaktadır. Kamu idaresinin il müdürlükleri ya da ilgili Genel Müdürlüğü, belediyelere gönderilen tutarların ilgili işletmelere aktarıldığına ilişkin herhangi bir geri bildirim almamakta, bu nedenle de hak sahiplerine yapılan ödemelerin takibi Bakanlıkça yapılamamaktadır.
4736 sayılı Kanun’un 1’inci maddesinde mülga Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) bütçesine bu amaçla konulan ödenekten ilgili belediyeler aracılığıyla her ay gelir desteği ödemesi yapılacağı ve buna ilişkin usul ve esasların mülga Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve mülga Maliye Bakanlığı (Hazine ve Maliye Bakanlığı) tarafından müştereken belirleneceği ifade edilmiştir. Usul ve esasların belirlendiği Yönetmelik’te ise, mülga Mahalli İdareler Genel Müdürlüğüne (Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğüne) görev verilerek, Belediyelerin şehir içi toplu taşıma hizmeti için yetki vermiş olduğu işletmecilerin adı soyadı/unvanı, yetki belgesinin tarihi, sayısı ve süresi, araç plaka numarasını ilgili ayda aracın fiilen çalışıp çalışmadığı hususlarına dair bilgileri içeren listenin ekli olduğu yazıyı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğüne göndereceği ve Genel Müdürlüğün gerekli incelemeyi yaptıktan sonra il bazında icmal tablosu düzenleyerek Bakanlığa göndereceği hükmü bulunmaktadır.
Anılan düzenleme ile, Kanun’la Bakanlığa verilen görev, Yönetmelik’le başka bir kamu kuruluşuna devredilmiş olmakta ve bu durum Bakanlığın yaptığı ödeme ile ilgili olarak kanıtlayıcı bilgi ve belgelere sahip olmadan ödeme yapması sonucunu doğurmakta ve ödemenin gerçekleştirilmesi ile hak sahiplerine ulaştırılmasında etkili bir denetim süreci bulunmamasına yol açmaktadır. Ayrıca bu çoklu yapı, icmalleri düzenleyen birimin farklı, ödemeyi yapan birimin farklı olması ve ödemeyi yapan birimin icmallerle ilgili bilgi ve belgelere sahip olmaması, sorumluluk mekanizmasının işletilmesi açısından da sorunlara yol açmaktadır.
Bakanlık cevabında; belediyelerin denetiminin İçişleri Bakanlığı teftiş ve denetim birimlerince yürütüldüğünü ancak ücretsiz seyahat kapsamında ödemelerin hak sahiplerine ödendiğine ilişkin Belediyelerden geri bildirim alınması ve denetim planına ilişkin Bakanlığın denetim birimleri ile istişare süreci başlatılmasının planlanmakta olduğu ifade edilmektedir.
Bu itibarla, ücretsiz seyahat kapsamında Bakanlıkça yapılan gelir desteği ödemelerinde etkin bir kontrol mekanizmasının kurulmasını teminen gerekli mevzuat değişikliğinin yapılması, ödemeye esas teşkil edecek bilgi ve belgelerin Bakanlığın ilgili birimlerince kontrolü sağlandıktan sonra kanıtlayıcı bilgi ve belgelere dayanılarak ödemelerin gerçekleştirilmesi, ödemelerin hak sahiplerine ödendiğine ilişkin belediyelerden geri bildirim alınması gerekmektedir.