Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planının Yenilenmemesi (Sayıştay)

BULGU: Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planının Yenilenmemesi

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Yapılan incelemelerde, OGM’nin Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı geliştirme ihtiyacı olduğu görülmüştür.
2021 yılında Karadeniz bölgesinde aşırı yağışlara bağlı sel ve heyelanlar olmuştur. Sel afeti, tabii afetler içerisinde en sık karşılaşılan ve ekonomik kayıpları hayli yüksek olan olaylar arasında yer almaktadır.
Orman Genel Müdürlüğünün kurulması, teşkilat, görev ve yetkilerine ait esas ve usuller, “Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi” ile düzenlenmiştir. İlgili Kararnamenin “Görev” başlıklı 334’üncü maddesinin (d) bendine göre; “Orman sınırları içinde veya orman sınırları dışında her türlü arazide; ağaçlandırma, erozyon kontrolü, ormanla ilgili mera ıslahı, çölleşme ile mücadele, sel ve çığ kontrolü çalışmalarını yürütmek, entegre havza projeleri yapmak ve uygulamak” görevleri arasında sayılmıştır.
Aynı Kararname’nin 338’inci maddesinin (f) bendinde;
“1) Su havzalarında erozyonu önlemek, sel, çığ ve taşkınları kontrol altına almak”;
2) Entegre havza ıslahı projelerini uygulamaya koymak ve planda yer alan yatırımları izlemek, değerlendirmek, proje bilgilerini ilgili birimlere raporlamak ve gerektiğinde yapılmasını sağlamak,
“4) Orman alanlarında veya orman rejimine alınacak erozyona maruz sahalarda; toprak aşınma ve taşınmalarının durdurulması, sellerin ve taşkınların kontrol altına alınması, heyelanların ve çığların önlenmesi amacıyla dere, çay ve ırmakların su toplama havzalarında erozyon kontrolü çalışmaları yapmak veya yaptırmak,
6) Dağlık alanlarda toprağın korunmasına, su kaynaklarının geliştirilmesine, orman ekosisteminin tesisine ve geliştirilmesine yönelik olarak erozyonla mücadele etmek ve gerekli çalışmaları yapmak,”
Toprak Muhafaza ve Havza Islahı Dairesi Başkanlığının görevleri olarak hükme bağlanmıştır.
6831 sayılı Orman Kanunu’nun 58’inci maddesinde (Değişik: 5/11/2003-4999/11 md.); “Orman rejimine dahil veya yeniden orman tesis edilecek yerlerde havza bazında yapılacak ağaçlandırma, erozyon ve sel kontrolü, çığ ve heyelanların önlenmesi, ekosistemlerin korunup geliştirilmesi ve havzada yaşayan insanların hayat şartlarının iyileştirilmesi faaliyetleri, Çevre ve Orman Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kuruluşlarla birlikte hazırlanan entegre projeler halinde uygulanır.” denmektedir.
Orman Genel Müdürlüğü Silvikültürel Planlama Tebliğleri’nde özellikle üst havzalarda yağışın yüzeysel akışa dönüşüp sel ve taşkın riskini artırmaması için, orman örtüsünün kesintiye uğratılmadan devam ettirilmesi ve orman yapısının olduğu gibi korunması gerektiği ifadesi yer almaktadır.
Çok sayıda görev ve sorumlulukların sadece stratejik planlarda yer alan eylemler ile gerçekleştirmesinin güçlüğünden dolayı OGM tarafından çeşitli konularda eylem planları uygulamaya konulmuştur. Bu kapsamda sel havzaları için hazırlanan Eylem Planı 2013- 2017/2019 yılları arasında uygulanmıştır. Bu Eylem Planı ile sel havzalarında yağış-su rejimi ile bozulan toprak-su-bitki arasındaki tabii dengenin yeniden tesis edilmesini sağlayacak önlemlerin alınması hedeflenmiştir. Plan doğrultusunda, sel kontrolü faaliyetlerinde Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Su Yönetimi Genel Müdürlüğü ve AFAD ile işbirliği yapılarak, Türkiye genelinde 25 adet ana havzada sel oluşturan öncelikli sel havzaları tespit edilmiştir. Aşağıdaki tabloda daha detaylı görüleceği üzere, 2019 yılına uzatılan Yukarı Havza Sel Kontrolü Eylem Planı tamamlandığında, sel ve taşkınlarla mücadele için 25 ana havza içerisinde 346 adet sel havzasında çalışma yapılmış olduğu görülmektedir.
Tablo 8: Yukarı Havza Sel Kontrolü Eylem Planı ( 2013-2017/2019)

2019-2021 arasında ise, erozyonla mücadele kapsamında sel kontrol ve çığ kontrol çalışmaları yapılmış olup, gerçekleşmeler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Ancak bu çalışmalar bir eylem planı kapsamında yapılmadığı için riskli alanların belirlendiği ve kriterler ile önceliklendirmelerin uygulandığı bir çalışma programı çerçevesinde gerçekleştirilmemiştir.
Tablo 9: Sel ve Çığ Kontrol Faaliyetleri Program ve Gerçekleşmeleri (2019-2021)

Ayrıca, büyük ölçekli entegre havza rehabilitasyon projeleri (Murat Nehri Havzası ve
Çoruh Havzası Rehabilitasyon Projeleri ile 2021 yılında yatırım programına alınan Bolaman Çayı Havzası ve Çekerek Nehri Havzası) uygulanmakla birlikte, Eylem Planları ile yukarı havza alanlarında doğal afetlere karşı sel ve erozyonla mücadele projeleri yapılmalı ve uygulamaya konulmalıdır. Bunun için öncelikle sel, taşkın gibi ormanla ilgili afetlerde tehlike durumları dinamik modellerle ortaya konulmalıdır. Havzanın jeolojik, jeoteknik, hidrojeolojik, sosyoekonomik yapısının tespit edilerek taşkın risk haritalarının oluşturulması; taşkın risk yönetim planları ile erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi gerekir. Böylece, toprak ve su kaynaklarının korunmasına yönelik erozyon kontrolü ve sel, çığ kontrolü çalışmalarında can ve mal kaybına yol açan potansiyel erozyon riski ve ekonomik etkinliği yüksek havzalara öncelik verilebilir.
Kurum cevabında ise, Yukarı Havza Sel Eylem Planı kapsamındaki eylem planı çalışmalarına 2017 yılında başlandığı, ancak taslak olarak kaldığı açıklanmıştır. Bununla birlikte bütçe imkânları dâhilinde çalışmaların gerçekleştirildiği ve öncelikle strateji belgesinin hazırlanması gerektiği ifade edilmiştir. Ulusal Havza Rehabilitasyon Strateji Belgesi hazırlama sürecinin devam ettiği, böylelikle sel kontrolünde OGM ve DSİ’nin birlikte çalışacağı vurgulanmıştır. Havzanın jeolojik, jeoteknik, hidrojeolojik, sosyoekonomik yapısının tespit edilerek taşkın risk haritalarının oluşturulması, taşkın risk yönetim planları ile erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi hususlarının ise Orman Genel Müdürlüğü yetki, görev ve sorumluluğunda kalmadığı belirtilmiştir. Taşkın konusu birçok kurumun yetki alanında bulunduğundan kurumlar arası koordinasyonun önemi ortaya çıkmaktadır.
Yukarı havzalar OGM’nin yetki ve sorumluluğunda bulunmaktadır. 15 Temmuz 2018 tarih ve 30479 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi” ile yetkileri, görev ve sorumlulukları belirlenmiştir. İlgili Kararname’nin 334. maddesinde; “Orman sınırları içinde veya orman sınırları dışında her türlü arazide; ağaçlandırma, erozyon kontrolü, ormanla ilgili mera ıslahı, çölleşme ile mücadele, sel ve çığ kontrolü çalışmalarını yürütmek, entegre havza projeleri yapmak ve uygulamak” sayılmıştır. İklim değişikliğine bağlı olarak yaşanan ani yağışlar sonucu oluşan ani taşkınların havza ölçeğinde ele alınması taşkınlara etkili müdahaleyi sağlayacaktır.
Sonuç itibariyle, OGM’nin yeniden Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı hazırlamasına ve uygulamasına ihtiyaç bulunduğu değerlendirilmektedir. Özellikle, yüksek risk taşıyan bölgelerde iklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin yönetimi için tehdit ve risklerin belirlenmesi ve müdahale mekanizmalarının güçlendirilmesi giderek önem kazanmaktadır.
Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı yapılmasıyla sel kontrol tedbirlerinin, sel ve taşkınların zararını azaltabileceği değerlendirilmektedir.