Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planının Yenilenmemesi (Sayıştay)

BULGU: Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planının Yenilenmemesi

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Orman Genel Müdürlüğünün Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı’nın yenilenmesi ihtiyacı olduğu görülmüştür.
Yukarı havzalar OGM’nin yetki ve sorumluluğunda bulunmaktadır. Orman Genel Müdürlüğünün kurulması, teşkilat, görev ve yetkilerine ait esas ve usuller, 15.7.2018 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 4 sayılı “Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi” ile düzenlenmiştir. İlgili Kararnamenin “Görev” başlıklı 334’üncü maddesinin (d) bendine göre;
“Orman sınırları içinde veya orman sınırları dışında her türlü arazide; ağaçlandırma, erozyon kontrolü, ormanla ilgili mera ıslahı, çölleşme ile mücadele, sel ve çığ kontrolü çalışmalarını yürütmek, entegre havza projeleri yapmak ve uygulamak” OGM’nin görevleri arasında sayılmıştır.
Aynı Kararname’nin 338’inci maddesinin (f) bendinde;
“1) Su havzalarında kaliteli ve azami miktarda su elde etmek, erozyonu önlemek, sel, çığ ve taşkınları kontrol altına almak, toprak, su ve bitki dengesini korumak amacıyla ilgili birimlerle işbirliği halinde ve katılımcı anlayış çerçevesinde hazırlanan entegre havza ıslahı ana planının gerektirdiği iş ve işlemleri yapmak veya yaptırmak,
2) Entegre havza ıslahı projelerini uygulamaya koymak ve planda yer alan yatırımları izlemek, değerlendirmek, proje bilgilerini ilgili birimlere raporlamak ve gerektiğinde yapılmasını sağlamak,
4) Orman alanlarında veya orman rejimine alınacak erozyona maruz sahalarda; toprak aşınma ve taşınmalarının durdurulması, sellerin ve taşkınların kontrol altına alınması, heyelanların ve çığların önlenmesi amacıyla dere, çay ve ırmakların su toplama havzalarında erozyon kontrolü çalışmaları yapmak veya yaptırmak,
6) Dağlık alanlarda toprağın korunmasına, su kaynaklarının geliştirilmesine, orman ekosisteminin tesisine ve geliştirilmesine yönelik olarak erozyonla mücadele etmek ve gerekli çalışmaları yapmak,”
Toprak Muhafaza ve Havza Islahı Dairesi Başkanlığının görevleri olarak hükme bağlanmıştır.
6831 sayılı Orman Kanunu’nun 58’inci maddesinde (Değişik: 5/11/2003-4999/11 md.);
“Orman rejimine dahil veya yeniden orman tesis edilecek yerlerde havza bazında yapılacak ağaçlandırma, erozyon ve sel kontrolü, çığ ve heyelanların önlenmesi, ekosistemlerin korunup geliştirilmesi ve havzada yaşayan insanların hayat şartlarının iyileştirilmesi faaliyetleri, Çevre ve Orman Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kuruluşlarla birlikte hazırlanan entegre projeler halinde uygulanır.” denmektedir.
Havzanın jeolojik, jeoteknik, hidrojeolojik, sosyoekonomik yapısının tespit edilerek taşkın risk haritalarının oluşturulması; taşkın risk yönetim planları ile erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi gerekir. Böylece iklim değişikliğine bağlı olarak yaşanan ani yağışlar sonucu oluşan ani taşkınların havza ölçeğinde ele alınması taşkınlara etkili müdahaleyi sağlayacaktır. Ayrıca, toprak ve su kaynaklarının korunmasına yönelik erozyon kontrolü ve sel, çığ kontrolü çalışmalarında can ve mal kaybına yol açan potansiyel erozyon riski ve ekonomik etkinliği yüksek havzalara öncelik verilmesine imkanı da olacaktır.
OGM bu bağlamda yukarı havzalarda ağaçlandırma, sel ve erozyon kontrolü faaliyetleri gerçekleştirmektedir.
Çok sayıda görev ve sorumlulukların sadece stratejik planlarda yer alan eylemler ile gerçekleştirmesinin güçlüğünden dolayı OGM tarafından çeşitli konularda eylem planları uygulamaya konulmuştur. Bu kapsamda sel havzaları için hazırlanan Eylem Planı 2013- 2017/2019 yılları arasında uygulanmıştır. Bu Eylem Planı ile sel havzalarında yağış-su rejimi ile bozulan toprak-su-bitki arasındaki tabii dengenin yeniden tesis edilmesini sağlayacak önlemlerin alınması hedeflenmiştir. Plan doğrultusunda, sel kontrolü faaliyetlerinde Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Su Yönetimi Genel Müdürlüğü ve AFAD ile işbirliği yapılarak, Türkiye genelinde 25 adet ana havzada sel oluşturan öncelikli sel havzaları tespit edilmiştir. Aşağıdaki tabloda daha detaylı görüleceği üzere, 2019 yılına uzatılan Yukarı Havza Sel Kontrolü Eylem Planı tamamlandığında, sel ve taşkınlarla mücadele için 25 ana havza içerisinde 346 adet sel havzasında çalışma yapılmış olduğu görülmektedir.
Tablo 8:Yukarı Havza Sel Kontrolü Eylem Planı ( 2013-2017/2019)

2019-2022 arasında ise, erozyonla mücadele kapsamında sel kontrol çalışmaları yapılmaya devam edilmiş olup, gerçekleşmeler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Ancak bu çalışmalar bir eylem planı kapsamında yapılmadığı için riskli alanların belirlendiği ve kriterler ile önceliklendirmelerin uygulandığı bir çalışma programı çerçevesinde gerçekleştirilmemiştir.
Tablo 9: Sel Kontrol Faaliyetleri Program ve Gerçekleşmeleri (2019-2022)
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0
OGM’nin yapacağı çalışmaları Stratejik Plan (2019-2023) kapsamında bütçe ve program imkanları dahilinde yürütülmektedir. Stratejik Planda Hedef (H2.5): “Toprak kaybının azaltılmasına yönelik erozyonla mücadele edilecek, mera ıslah çalışmaları gerçekleştirilecektir.” başlığı altında “Toprak Kaybı Kontrol Altına Alınan Alan Büyüklüğü” parametresinde yıllık 35.000 Hektar alanda yukarı havza sel ve erozyon kontrol çalışması öngörülmüştür. Bütçe imkanları dahilinde bu hedefe ulaşmak için gerekli çalışmalar planlanmakta ve gerçekleştirilmektedir.
Buna bağlı olarak 2022 yılında herhangi bir eylem planına dayanmadan 15 adet proje sahasında Yukarı Havza Sel ve Erozyon Kontrol Çalışması planlanmıştır. Bu kapsamda 2022 Yılında 16.238 hektar alanda sel kontrol çalışması yapılmıştır. 2023 yılı programı 15.000 ha olup 45 milyon TL. ödenek ayrılmıştır.
Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün Taşkın ve Rusubat Kontrolü Yönetmeliği’ne göre 3 metreden daha derin dere oyuntularında çalışma yapılması DSİ’nin yetkisindedir. Dolayısıyla membadan mansaba kadar bir bütün olarak çalışma zorunluluğu işin niteliğini arttıracağından eylem planı DSİ ve OGM tarafından ulusal bazda müştereken hazırlanmalıdır. 3 metreden daha derin oyuntularda ve ana derelerde DSİ, 3 metreden daha az oyuntularda ve yan derelerde OGM müşterek projelerde ve eşzamanlı olarak çalışma planlamalı ve uygulamalıdır.
Bu itibarla, özellikle yüksek risk taşıyan bölgelerde iklim değişikliğine bağlı doğal afetlerin yönetimi için, tehdit ve risklerin belirlenmesi ve müdahale mekanizmalarının güçlendirilmesi için OGM’nin yeni bir Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı hazırlamasına ve uygulamasına ihtiyaç bulunmaktadır. Ayrıca işlem yapılması gereken alanlarda, özellikle Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün yetki ve sorumluluğunda bulunan yerler de bulunmaktadır. Bu projelerin entegre bir şekilde planlanıp, yapılabilmesi için de eylem planının Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ile birlikte hazırlanması ve uygulamada eşgüdüm sağlanması gerektiği değerlendirilmektedir.
Kurum cevabında, Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı’nın yenilenmesi ile ilgili çalışmalara 2022 yılı başından itibaren başlandığı, bu kapsamda; 2022 yılı eylem planının hazırlanması, 2023 yılı sonuna kadar uygulamaya konulması, 2024-2028 yılları içerisinde de eylem planının uygulanması hedeflendiği belirtilmiştir.
Bu kapsamda 12.01.2023 tarihli yazıyla taşra teşkilatına gerekli hazırlıkların yapılması talimatı verildiği, buna göre 15.04.2023 tarihine kadar aday sahalar tespit edilerek ve faaliyet türlerine göre sınıflandırılarak her il için en az 3 öncelikli havza olacak şekilde Genel Müdürlüğe bildirilmesi istendiği, Taşra teşkilatınca önerilen havzalar değerlendirilerek çalışılması uygun görülen havzalar eylem planına alınacağı, 2023 yılı sonuna kadar Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulacağı ve hazırlanacak olan Ulusal Yukarı Havza Sel Kontrol Eylem Planı’nın DSİ Genel Müdürlüğü ile de paylaşılarak uygulamaların eşgüdüm içerisinde yapılmasının sağlanacağı ifade edilmiştir.
Kurum tarafından Bulgu konusu hususta gerekli çalışmaların devam ettiği belirtilmektedir. Konunun önemi dolayısıyla Eylem Planı’nın tamamlanması ve DSİ Genel Müdürlüğü ile entegre şeklide Eylem Planı’nın uygulanması önem arz etmektedir.