Üretimi Teşvik Primi Ödemelerinin, İşletmenin Bünyesinde Görev Alan ve Karın Elde Edilmesinde Emeği Geçen Personele, Katkıları Oranında Yapılmaması (Sayıştay)

BULGU: Üretimi Teşvik Primi Ödemelerinin, İşletmenin Bünyesinde Görev Alan ve Karın Elde Edilmesinde Emeği Geçen Personele, Katkıları Oranında Yapılmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlık personeline ödenen üretimi teşvik primlerinin ödemelerinde; işletme bünyesinde görev yapan ve kârın elde edilmesinde “emeği geçen personel” kavramına riayet edilmediği ve İşletme kârına esas tutulan gelirlerin tamamının üretimi teşvik primi ödemelerine kaynak teşkil ettiği görülmüştür.

969 sayılı Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Merkez ve Taşra Kuruluşlarına Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanun’un “Döner sermayenin faaliyet alanları” başlıklı 3’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında; “Döner sermaye işletmelerinden elde edilen kârın en fazla % 80’i, Bakanlık kadro ve pozisyonlarında bulunan personelden kârın elde edilmesinde emeği geçen 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa ve bu Kanunun 4/B maddesine tâbi personele katkıları oranında, asgari ücretin yıllık brüt tutarının iki katını aşmamak üzere, üretimi teşvik primi olarak ödenebilir. Üretimi teşvik priminin miktarı ile ödenmesine ilişkin esas ve usûller; görev yapılan birimin iş hacmi, görev mahalli, görevin önem ve güçlüğü, personelin hizmet sınıfı, kadro unvanı ve çalışma süresi gibi kriterler dikkate alınarak, Maliye Bakanlığının uygun görüşü üzerine, Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir. Üretimi teşvik primi dağıtımı işletme bünyesi ile sınırlıdır. İşletmenin zararı, izleyen yılların kârlarından mahsup edilir.” denilmiştir.

Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Üretimi Teşvik Priminin Dağıtım ve Hesaplama Esasları” başlıklı dördüncü bölümünde üretimi teşvik primi, dağıtım esasları ve prim hesaplama esasları anlatılmıştır. Bu bölümün 42’nci maddesinin (c) bendinde; “Üretimi teşvik primi, Bakanlık kadro ve pozisyonlarında bulunan personelden işletme bünyesinde görev yapan ve kârın elde edilmesinde emeği geçen 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4’üncü maddesinin (A) ve (B) fıkralarına göre istihdam edilen personele ödenir.” denilmiştir. Yönetmeliğin “Prim hesaplama esasları” başlıklı 43’üncü maddesinin birinci fıkrasında; “Primin hesaplanması; iş hacmi, görev mahalli, görevin önem ve güçlüğü, personelin hizmet sınıfı, kadro unvanı ve pozisyonu ile çalışma süresi dikkate alınmak suretiyle aşağıdaki esaslara göre belirlenir.” denilmiştir.

Yukarıdaki mevzuat hükümlerinden de anlaşılacağı üzere Bakanlık bünyesinde bulunan personele yapılacak üretimi teşvik primlerinin, işletmenin bünyesinde görev alan ve karın elde edilmesinde emeği geçen personele katkıları oranında ödenmesi gerekmektedir. Ancak söz konusu ödemelerin uygulamada Tarım ve Orman Bakanlığında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4’üncü maddesinin (A) ve (B) fıkralarına göre istihdam edilen personelin neredeyse tamamına, işletme kârına olan emeği, katkısı ve işletme bünyesinde çalışıp çalışmaması göz önünde bulundurulmadan ödendiği görülmüştür.

Aşağıdaki tablolarda sırasıyla birimler itibarı ile tahakkuk eden üretimi teşvik primi tutarları ve döner sermaye işletme gelirleri ve birimleri gösterilmiştir. Tablolardan anlaşılacağı üzere işletme kârının elde edilmesinde emeği, katkısı olmayan birimlerin personeline de üretimi teşvik primi tahakkuk ettirilmiştir.

Tablo 3: 2023 Yılı Birimler İtibarıyla Döner Sermaye İşletme Gelirleri

Tablo 4: 2023 Yılı Birimler İtibarıyla Tahakkuk Eden Üretimi Teşvik Primleri

Yukarıdaki tablolardan da anlaşılacağı üzere; ilk tabloda gösterilen 6 birimin döner sermaye faaliyetlerinden kaynaklı 964.020.283,91 TL gelir elde edilmiş; gerekli yükümlülükler düşüldükten sonra, dönem net karının %80’i olan 434.920.141,18 TL ise ikinci tabloda gösterilen 19 birim personeline katkılarına bakılmaksızın dağıtılmıştır. Bir başka deyişle 13 birim personelinin döner sermaye gelirlerine doğrudan katkıları bulunmadığı halde, bu birim çalışanlarına da üretimi teşvik primi ödenmiştir.

Uygulamada iş hacmi, görev mahalli, görevin önem ve güçlüğü, personelin hizmet sınıfı, kadro unvanı ve pozisyonu ile çalışma süresi dikkate alınarak ÜTP hesaplanmakta, bu personelin “işletme karına katkı” sı dikkate alınmamaktadır.

Öte yandan; Döner Sermaye işletmelerinin gelir çeşitlerinin incelenmesinde, 190’a yakın hizmet karşılığında döner sermaye geliri elde edildiği, gelirlerin önemli bir kısmının “belgelendirme ve izin verme” gelirlerinden ibaret olduğu görülmektedir. Belgelendirme ve izin verme gelirleri ise şekli mevzuatla belirlenmiş olup satış bedelleri ise maliyet ve personel katkısına ihtiyaç duymaksızın Bakan onayı ile belirlenen belgelerin satışından sağlanan gelirlerdir. Ancak personel katkısı gerekip gerekmediğine bakılmaksızın tüm gelirler ÜTP dağıtımına esas tutulmaktadır. Dolayısıyla “belgelendirme ve izin verme” gibi personel katkısına ihtiyaç duyulmaksızın elde edilen gelirlerin dağıtma esas tutulması “emeği geçen personel” kriterine uygun olmadığı anlaşılmaktadır.

Bakanlık bünyesinde bulunan personele yapılacak üretimi teşvik primleri ödemelerinin,

-İşletmenin bünyesinde görev alan ve kârın elde edilmesinde emeği geçen personele, işletme kârına katkıları oranında ödenmesini sağlayacak düzenleme yapılması,

İşletmelerin gelir çeşitlerinin elde ediliş şekilleri değerlendirilerek, personel katkısı gerektirmeyen gelir çeşitlerinin, ÜTP dağıtımına esas tutulan matraha dahil edilmemesi,

gerekir.