|
ÖZET: Kamu İdaresi tarafından yürütülen yapım işlerinde, yaklaşık maliyetlerin mevzuata uygun olarak belirlenmediği tespit edilmiştir. Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin ilgili maddeleri, ihale öncesinde kesin projelere dayalı olarak miktar tespiti ve fiyat araştırması yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak, uygulamada zemin etüt çalışmaları yapılmadan, projelerin eksik hazırlanması ve mahal listelerinin oluşturulmaması gibi hatalar gözlemlenmiştir. Bu durum, iş kalemi ve malzeme fiyatlarının gerçek piyasa koşullarını yansıtmadığına işaret etmektedir.
Yönetmelik, yaklaşık maliyet hesaplamalarında kullanılacak fiyat ve rayiçlerin belirlenmesinde idareye bir esneklik tanımaktadır. Ancak, bu esnekliğin kötüye kullanılması, ihale süreçlerinde tutarsızlıklara yol açmaktadır. Örneğin, farklı projelerde aynı iş kalemleri için değişik fiyatlandırmalar yapılmış, zemin sınıflarının belirlenmesinde eksiklikler yaşanmıştır. Bu tür uygulamalar, maliyet hesaplarının güvenilirliğini zedelemekte ve ihalelerin sağlıklı bir şekilde sonuçlanmasını engellemektedir. Sonuç olarak, yapım işlerinde yaklaşık maliyetlerin doğru ve gerçekçi bir şekilde hesaplanması, ihale süreçlerinin etkinliği açısından kritik bir öneme sahiptir. İlgili mevzuatın gerekliliklerine uyulması, projelerin başarıyla hayata geçirilmesi için elzemdir. |
BULGU: Yapım İşlerinde Yaklaşık Maliyetin Doğru ve Gerçekçi Olarak Hazırlanmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi
Kamu İdaresi tarafından yürütülen yapım işi ihalelerinde, yaklaşık maliyetin mevzuatta öngörülen hükümlere göre hazırlanmaması nedeniyle yaklaşık maliyet tutarının doğru ve gerçekçi belirlenmediği görülmüştür.
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 8’inci maddesinde idare tarafından ihale onay belgesi düzenlenmeden önce bu Yönetmelik’te belirlenen esas ve usullere göre miktar tespiti ve fiyat araştırması yapılmak suretiyle ihale konusu işin yaklaşık maliyetin hesaplanacağı ve dayanakları ile birlikte bir hesap cetvelinde gösterileceği,
9’uncu maddesinde, yaklaşık maliyetin hesaplanmasına esas imalat miktarlarının tespiti için öncelikli olarak;
-kesin proje üzerinden birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilecek işlerde mümkün olan arazi ve zemin etüt çalışmalarının yapılmış olmasının zorunlu olduğu,
-bina işlerinde dışındaki diğer işlerin uygulama projesi yapılabilen kısımları için uygulama projesi, yapılamayan kısımları için kesin projenin hazırlanması ve yaklaşık maliyetin söz konusu projelere dayanılarak hesaplanması gerektiği,
-kesin projelere dayalı olarak işin bünyesindeki imalat kalemlerinin adını ve yapılacağı yerleri gösteren ve yaklaşık maliyetin hazırlanmasına esas teşkil eden mahal listelerinin hazırlanacağı,
-ihale konusu işe ait proje ve mahal listelerindeki ölçü ve tariflere göre işin bünyesine giren imalatların hangi kısımda ve ne miktarda yapılacağının belirlenmesi amacıyla birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilecek işlerde iş kalemi şeklinde metraj listelerinin düzenleneceği,
-kesin projeye dayalı olarak birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilecek işlerde, idarelerin iş kaleminin adını, yapım şartlarını, ölçü yeri ve şeklini, birimini, birim fiyata dahil
ve hariç unsurları ihtilafa meydan vermeyecek biçimde teknik olarak açıklayan birim fiyat tariflerini hazırlayacağı,
belirtilmiştir.
Aynı Yönetmelik’in 10’uncu maddesinde de yaklaşık maliyet hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespitinde hangi kaynakların kullanılacağı ifade edilmiş, belirtilen fiyat ve rayiç kaynaklarından birinin, birkaçının veya tamamının herhangi bir öncelik sırası olmaksızın kullanabileceği belirtilmiştir.
Aynı maddenin üçüncü fıkrasında da iş kalemi ve malzeme rayici bazında yapılacak piyasa araştırmasına dayalı fiyat tespitlerinde iş, imalat ve/veya malzemenin yapımcılarından, üreticilerinden, ana bayilerinden, toptancılarından, yetkili satıcılarından ve satıcılarından fiyatlar veya proforma faturalar alınmak ve gerekli karşılaştırmalar yapılmak suretiyle uygun fiyatların belirleneceği ifade edilmiştir.
Bu hükümlere göre, yaklaşık maliyete esas teşkil edecek miktar tespitlerinin sağlıklı yapılabilmesi için işin niteliğine uygun teknik çalışmaların tamamlanmış ve yaklaşık maliyetin bu teknik çalışmalara dayandırılması gerekir. Bu teknik çalışmaların yapılması gerektiği Kanun’un 62’nci maddesinde de belirtilmiştir.
Yaklaşık maliyetle ilgili miktar tespitlerinin sağlıklı yapılması gerekmektedir. Bu çerçevede zemin etütlerinin yapılması projelerin doğru hazırlanması ile doğrudan ilgilidir. Aynı zamanda bu çalışma imalat miktarlarını ve türlerinin belirlenmesinde etkili olmaktadır.
Projelerin sağlıklı hazırlanması imalat miktarlarını ve türlerini doğrudan etkilediklerinden dolayı projeler ve projelerden oluşturulan mahal listesi önem arz etmektedir.
10’uncu maddede getirilen düzenlemede, fiyat ve rayiçler konusunda dikkate alınacak kaynaklar idarenin takdirine bırakılmıştır. Fiyat ve rayiçlerin gerçek piyasa durumunu yansıtması önem arz etmektedir. Bu açıdan kamu birim fiyatları kullanmak mecburiyeti bulunmamakta, yine rayice uygunluk bakımından Ticaret Odasına onaylatmakta zorunlu görülmemiştir.
Uygulamada, İdarece ihale edilen bir kısım yapım işlerinde, zemin etüt çalışması yapılmadığı bu çerçevede zemin klas oranlarının belirlenmediği, ön-kesin projelere ihale dokümanında yer verilmediği, mahal listesinin olmadığı ve iş kalemi ve malzeme fiyat ve rayiçlerinin piyasadaki durumu yansıtmadığı anlaşılmaktadır. İş kalemi imalat miktarları geçmiş deneyimlere bakarak tahminen yazılmıştır. Aşağıda hatalı uygulamalara örnekler verilmiştir;
Hendek kazısı yapılması iş kalemi yaklaşık maliyete esas miktar projeden hesaplanmamıştır. Ayrıca bu paçal imalat analizinde zemin etüdüne dayalı klas oranları belli olmadığından elle kazıda kazı imalat türleri gelişigüzel yazılmıştır. Örneğin bir işte paçal fiyat oluşturulan kazı birim fiyat analizi %5 elle kazı ve %95 makinalı kazıdan oluşmaktadır. Elle kazı ve makinalı kazıda kazı cinsleri bulunmaktadır. Bu oranlara göre kazı cinsleri dağılımı yapılmamıştır. Yani %5 elle kazının zemin cinsine göre yüzde kaçı olduğu belirtilmemiştir. Analize doğrudan %2,5 alınmıştır. Halbuki küskülük kazı hem makinalı kazı hem de elle kazıda vardır. Makinalı kazıda küskülük oranı %27,50 alınmıştır. Kazı yapılacak sahanın kazı klas oranlarının elle kazı-makinalı kazı ayrımından ziyade kazı cinslerine göre bir defa tespit edilmesi gerekmektedir.
Hendek kazısı yapılması iş kaleminde çelik kutu iksa bedeli karşılığı 0,40 katsayısının nereden tespit edildiği bulunamamıştır.
Asfalt kesilmesi (tek taraflı) iş kaleminde imalat ölçüsü metre olarak alınmıştır. Halbuki sathi kaplama ile kalın sıcak asfalt kesilmesi metraj olarak aynı değildir. Yapım projelerinde farklı tutarlar kullanılmıştır. İvedik Polatlı Yapım İşi’nde iş kalemi bedeli 2020 yılı için 8,4-TL/mt (güncelleme ile 8,44*7,4=62,45) iken 3. Bölge Altındağ Yapım İşinde 2024 yılında 11,15-TL/mt. alınmıştır. Derz kesme makinasının ne kadar çalıştığına ilişkin belge bulunmamaktadır.
Kazı ve dolgu malzemesi naklinde kullanılan formüller farklılık göstermiştir. İlbank A.Ş. kazı nakliye pozunda yol durumu ve trafik dikkate alınmış ancak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı taşıma formülünde dikkate alınmamıştır.
Kanalizasyon hatları ve yağmursuyu ızgara temizlik işleri imalat analizlerinde bulunan 03.036/A pozlu kombine kanal temizleme aracına yer verilmiş ancak bu aracın fiyat ve rayici ile ilgili herhangi bir belge konulmamıştır. Her bir ihalede farklı tutarlar yazılmıştır.
Kamu idaresi cevabında, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin 3., 4., 8. ve 10. maddeleri doğrultusunda yaklaşık maliyet hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespitine riayet edildiği,
Paçal fiyat olarak hazırlanan hendek kazısı yapılması iş kaleminde çelik kutu iksa bedeli karşılığının, proje bütünlüğü içinde işi oluşturan beton ve betonarme boru imalatlarındaki ortalama kazı yüksekliğinde, 1m3 kazı içindeki 1 mt çelik kutu iksa miktarının ortalama değer olarak analize belirli bir hesap modülü ile ithal edildiği belirlendiği,
İvedik Polatlı Yapım İşi’nin yaklaşık maliyet hesaplamalarında kullanılan asfalt kesilmesi kalemine ait 2020 İller Bankası 43.650.1004 pozundan faydalanıldığı, 2020 yılı birim fiyatı 39,86TL/m2 olduğu, ortalama olarak asfalt kaplama kalınlığı 20cm olarak alınmış ve metre fiyatı hesaplandığı,
İfade edilmiştir.
Hendek kazısı yapılması iş kaleminde paçal fiyat analizindeki çelik kutu iksa iş miktarının her yapım işinde nereden bulunduğu açıklanmamıştır. Kalecik Alt Yapı İşinde 0,321 katsayısı, Varlık Mahallesi Yapım işinde 0,238 ve Muhtelif İlçeler Yapım işinde 0,222 katsayısı alınmıştır.
Asfalt kesilmesi imalat kalemine ilişkin olarak, 43.650.1004 pozunda ölçü birimi m2′ dir. 2020 yılı birim fiyatı 39,86-TL/m2 nasıl 1 m3 kazı içinde 8,44 TL olduğuna ilişkin açıklama yapılmamıştır. Bu poz tarifinde kesilecek asfalt kalınlığına göre imalat miktarı belirlenmiştir. Halbuki idare uygulamasında asfalt kalınlığı her yerde aynı kabul edilmiştir. Sathi asfalt kaplaması bile aynı oranda analize konulmuştur. Yapım İşinde her bir mahal için ayrıntılı çalışmaların yapılması gerekmektedir.
Yukarıda belirtildiği üzere, idare tarafından hazırlanan yaklaşık maliyet tutarlarının Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinde belirtilen hükümlere olarak uygun hazırlamaması nedeniyle doğru tutarları göstermediği değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak, yapım işlerinde hesaplanan yaklaşık maliyetin piyasa gerçeklerini yansıtacak şekilde hazırlanması ihalenin sağlıklı şekilde sonuçlandırılması için önem arz etmektedir.