BULGU: Yapımı Gerçekleştirilen ve İşletim, Bakım ve Onarımı Devredilen Sulama Tesislerinde Sözleşmelerine Aykırı Uygulamalar Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Özel İdaresi
İdare tarafından yapımı gerçekleştirilen, işletme, bakım ve onarımı ilgili belediye, sulama kooperatifi ve köy muhtarlıklarına devredilen gölet ve sulama tesislerinde, devralan kurumların yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğinin kontrol edilmediği ve gerekli durumlarda yaptırım hükümlerinin işletilmediği görülmüştür.
İl Özel İdaresi tarafından ihale edilerek yapımı gerçekleştirilen 48 adet sulama göleti, 22 adet hayvan içme suyu göleti, 92 adet de muhtelif şekilde sulama tesisi bulunmaktadır. Bahsi geçen sulama tesislerinin inşaat aşamaları tamamlanıp geçici kabulü yapıldıktan sonra bakım, onarım ve işletimleri ilgili belediye başkanlığı, sulama kooperatifi başkanlığı veya köy muhtarlığına devir sözleşmesi ile devredilmiştir.
İl Özel İdaresi Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü Sulama Tesislerinin İşletme, Bakım ve Onarımına Ait Devir Sözleşmesinde;
Bir tarafta sözleşme metninde “İdare” olarak anılan İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü, diğer tarafta sözleşme metninde tesisi devir alan “kurum” (Belediye, Sulama Kooperatifi, Köy Muhtarlığı) arasında aşağıdaki şartlarla iş bu İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü Sulama Tesislerini “İşletme, Bakım ve Onarımına” ait Devir Sözleşmesi imzalanmıştır.
MADDE: 1
Sözleşmenin Konusu: İdare tarafından yapılmış (Islah ve Genişletilmiş) olan sulama tesisinin İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü Sulama Tesislerinin İşletme Bakım ve Onarımına ait Devir Sözleşmesi hüküm ve esaslarına göre kurum tarafından işletilmesinin İdareden devir alınmasıdır. …
MADDE: 2
Kurum, Devir Sözleşmesine göre işletmesini devraldığı tesisin İşletme, Bakım, Koruma ve Onarımında İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü Sulama Tesislerinin İşletme, Bakım ve Onarımına ait devir sözleşmesi hükümlerine uymakla yükümlüdür.
MADDE: 3
Kurum, tesisin işletilmesi, korunması, bakım ve onarımı için uygun ve yeterli bir teşkilat kurar, bu teşkilat için gerekli teknik personelin yetiştirilmesinde İdarece olabilen her türlü yardım ücretsiz yapılır.
MADDE: 4
a-) Tesisin koruma, bakım, onarım ve işletilmesi ile ilgili her türlü giderler Kurum tarafından yapılacaktır. Kurum, İdarece yeterli bulunacak bir ödeneği bakım ve onarım fonu olarak ayırır veya her yıl bütçesine koyar, İdare bu işleri denetlemeye her zaman yetkilidir.
b-) Tesisin, koruma, bakım ve onarım yönünden İdarenin yazılı olarak vereceği teklifi Kurum, verilen süre içerisinde yerine getirmeye zorunludur.
MADDE: 8
Kurum, tesisten yararlanacaklardan alacağı ücrete ait çizelgeleri “İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü Sulama Tesislerinin İşletme, Bakım ve Onarımına ait Devir Sözleşmesinde” belirtilen esaslar içerisinde her yıl 31 Mart tarihinden evvel hazırlayıp İdareye onaylattıktan sonra uygulama yapacaktır. Ücret çizelgeleri 1 (Bir) yıl sürelidir.
Geçerli ve kabul edilebilir belge ve kayıtlara dayanan hak edilmiş haklara Kurum uymak zorundadır.
MADDE: 9
Kurum, kusuru olmaksızın tabii afetle benzeri olaylardan dolayı meydana gelecek tesisteki arıza ve aksaklıkların giderilmesi, tesisin yenilenmesi İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü teşkilatına aittir.
Ancak; Bu durumların tespiti bir raporla belirlenir ve mevcut imkanlarla yılı içerisinde giderilmesine çalışılır.
MADDE: 11
İş bu sözleşmenin gerektirdiği ve yapılacak her türlü giderler Kurum tarafından ödenecektir.
MADDE: 14
Sulama, KÖS, HİS ve Sulama havuzlarında suda yüzmek veya başka amaçlarla girişin önlenmesi için gerekli her türlü tedbirlerin alınmasından, can ve mal güvenliğinin sağlanmasından, bu konuda gerekli uyarıları yapmaktan ve uyarı tabelaları dikmekten ve bunun kanuni sonuçlarından tesisin işletilmesini teslim alan Kurum sorumludur.” düzenlemeleri yer almaktadır.
Yukarıda yer alan Sözleşme hükümlerinden;
-İl Özel İdaresinin “İdare”, devralan İdarenin “Kurum” olarak anılacağı, devralan kurumun tesisin korunması, işletilmesi, bakımı ve onarımına ait devir sözleşmesi hükümlerine uymakla yükümlü olduğu, devralan kurumun yükümlülüklerini yerine getirmek için uygun ve yeterli bir teşkilat kuracağı, teknik personelin yetiştirilmesinde İl Özel İdaresinin ücretsiz yardım yapacağı,
– Devralan kurumun tesisten yararlanacaklardan alacağı ücrete ait çizelgeleri her yıl 31 Mart tarihinden önce hazırlayıp İl Özel İdaresine onaylattıktan sonra uygulama yapacağı, tesisin koruma, bakım, onarım ve işletilmesi ile ilgili her türlü giderlerin devralan kurum tarafından yapılacağı, devralan kurumun İdarece yeterli bulunacak ödeneği bakım ve onarım fonu olarak ayıracağı veya her yıl bütçesine koyacağı, İl Özel İdaresinin bu durumu denetlemeye yetkili olduğu ayrıca tesise ilişkin yükümlülükleri İdarenin yazılı olarak bildirmesi durumunda devralan kurumun verilen süre içerisinde yerine getirmeye zorunlu olduğu,
– Doğal afet benzeri olaylardan dolayı meydana gelen arıza ve aksaklıkların İl Özel İdaresi tarafından giderileceği ancak bu durumun tespitinin bir raporla belirleneceği,
– Bahsi geçen tesislerde suda yüzmek veya başka amaçlarla girişin önlenmesi için gerekli tedbirlerin alınmasından, can ve mal güvenliğinin sağlanmasından, gerekli uyarıların yapılmasından ve kanuni sonuçlarından tesisin işletilmesini devralan kurumun sorumlu olduğu ve bu sözleşme kapsamında yapılacak tüm giderlerin devralan kurum tarafından karşılanacağı,
Anlaşılmaktadır.
Yapılan incelemede; sulama tesislerinin işletilmesini, bakım ve onarımını yapmakla yükümlü bulunan kurumlar tarafından ücret tarifleri hazırlanarak İl Özel İdaresine sunulmadığı, bakım ve onarım yükümlülüklerini yerine getirmek için yeterli teknik personele sahip bir teşkilat kurulmadığı, sözleşmeden kaynaklanan koruma, işletme ve bakım-onarım yükümlülüklerini yerine getirmediği halde İdare tarafından sözleşmede yer alan fesih hükümlerinin işletilmediği görülmüştür.
İdare tarafından “Kapalı Sistem Sulama, HİS göletleri, Havuz ve Sıvatlarda Alınacak Tedbirler” konulu yazı ile tesislerin işletilmesini devralan kurumlara yapılması gereken çalışmalar ayrıntıları ile bildirilmiş olup bu uyarılara yeterli düzeyde riayet edilmemiştir. Bu nedenle, tesislerin kullanımlarını ve ömürlerini kısıtlayacak bakım ve onarımlar İl Özel İdaresi tarafından yapılmış olup sulama göletlerinin kullanılamaz duruma gelmesi, can ve mal güvenliğini tehlikeye atacak sonuçlar önlenmeye çalışılmıştır. Ancak; koruma, işletme, bakım ve onarıma ilişkin yükümlülükler devredilmesine rağmen katlanılan maliyetlerin ilgililerine rücu edilmediği tespit edilmiştir.
Denetim tespitimiz üzerine, İdare tarafından; bu tesislerden yararlanan küçük ölçekli çiftçilerin de bulunduğu, tesisi devralan kuruluşların çiftçilerden ücret toplayamadıkları, çiftçileri köylerde tutmanın önemli olduğu bu durumda kurumların destek olmalarının kaçınılmaz olduğu, İdare tarafından yapılan küçük harcamaların rücu ettirilmesinin küçük ölçekli çiftçilere zarar vereceği ifade edilmiştir. Ancak söz konusu tesislerin kullanım ömrünün korunması kullanıcıları tarafından sahiplenilmesine ve korunmasına bağlıdır. İdarede bu durumu böyle kabul etmiş olmakta ki hem devir sözleşmelerinde hem de bahsi geçen “Fezeyan Tedbirleri” konulu yazılarında tesislerin korunması için gerekli koşullar öngörmüştür. Ayrıca İdarenin kurumların yetersiz kalması durumunda tesisleri korumak için yaptığı harcamalar eleştirilmemiş olup bahsi geçen tedbirlere uyulmaması, özensiz ve kötüye kullanım durumlarında rücu edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca bahsi geçen sulama ücretleri devir sözleşmelerinde öngörülmüş olup işletme giderlerini karşılayacak tutarda makul ücretler olduğu değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak; devredilen sulama tesislerine ilişkin sözleşmede yer alan hükümlerin tam ve zamanında uygulanmasını sağlayacak tedbirlerin alınması, gerekli yükümlülüklerin İdare tarafından yerine getirilmesi durumunda ilgililerine rücu edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.