Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Muhasebeleştirilmemesi ve Satış ve Lisans Yoluyla Devredilen Haklardan Olan Koşullu Alacakların Nazım Hesaplarda İzlenmemesi (Sayıştay)

BULGU: Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Muhasebeleştirilmemesi ve Satış ve Lisans Yoluyla Devredilen Haklardan Olan Koşullu Alacakların Nazım Hesaplarda İzlenmemesi

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Yürütülen ARGE projelerinde ortaya çıkan ve Araştırma Enstitüleri adına tescil edilen ıslahçı haklarının 260 Haklar Hesabında muhasebeleştirilmedikleri görülmüştür.
Geliştirilen bitki çeşitleri, çeşit adayları ve ıslah materyallerinin tohumculuk kuruluşlarına satışı veya lisans yoluyla devri, tohumluk üretimi ve pazarlama haklarının satışı ile çeşit geliştirme amacıyla kullanımına ilişkin Döner sermayeli işletmelere alacak hakkı sağlayan sözleşmelerin ise nazım hesaplarda izlenmediği, tespit edilmiştir.
Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’ nin 222’nci maddesinde Haklar hesabının bedeli karşılığı edinilen imtiyaz, patent, lisans, ticari marka ve unvan gibi hukuki tasarruflar ile belirli alanlarda tanınan kullanma ve yararlanma gibi hak ve yetkiler dolayısıyla yapılan ve ekonomik değer taşıyan harcamaların izlenmesi için kullanılacağı ifade edilmektedir.
Mezkûr Yönetmeliğin 523’üncü maddesinde, nazım hesaplar ana hesap grubunun varlık, kaynak, gelir ve gider hesaplarında izlenmeyen ve muhasebenin sadece bilgi verme görevi yüklediği işlemler ile idarenin muhasebe disiplini altında toplanması istenen işlemleri ve gelecekte doğabilecek hak ve yükümlülüklerinin izlenmesi için kullanılacağı belirtilmiştir.
5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun’nun 3’üncü maddesinde, yeni, farklı, yeknesak ve durulmuş olduğu tespit edilen bitki çeşitleri, bu Kanunda belirtilen diğer şartların yerine getirilmesi kaydıyla, ıslahçı hakkının verilerek korunacağı ifade edilmektedir.
Bakanlık Araştırma Ensitütülerinin Arge Projeleri kapsamında ortaya çıkan yeni genetik meteryal ve doğabilecek ıslahçı ve patent hakları 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun kapsamında korunmaya alınmaktadır.
Kanunun koruma süresini düzenleyen 10’uncu maddesinde, koruma süresinin ıslahçı hakkının tescilinden itibaren yirmi beş yıl ve bu sürenin ağaçlar, asmalar ve patates için otuz yıl olduğu, ayrıca Kanunun 70’inci maddesinde ise Başvuru Sicili ve Islahçı Hakkı Sicilini içeren Islahçı Hakkı Kütüğü’nün oluşturacağı belirtilmiştir.
Bakanlık, inceleme sonucunda, korumadan yararlanacak kişilerin 4’üncü maddeye uygunluğunu ve başvuru sahibinin Kanunda belirlenen gerekli işlemleri yerine getirdiğini tespit ederse, Islahçı Hakkını Kütüğe kaydederek hak sahibine Islahçı Hakkı Belgesi verir.
Bu itibarla Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğünce oluşturulup yayımlanan Islahçı Hakkı Kütüğünün incelenmesinde ise 2021 yılında koruma altına alınan ve bakanlığa bağlı araştırma enstitü müdürlükleri adına tescil edilen 79 çeşit olduğu ancak söz konusu tescillerin araştırma enstitü müdürlüklerinin haklar hesabında izlenmediği anlaşılmıştır. 2021 yılından önceki yıllardaki tescil edilen Islahçı Hakları da dikkate alındığında bu sayının daha da artacağı değerlendirilmiştir.
Öte yandan Bitki Çeşit, Çeşit Adayı ve Islah Materyalinin Tohumculuk Kuruluşlarına Devri, Tohumluk Üretimi ve Pazarlama Hakkı Satışı Hakkında Yönetmelik hükümlerince yeni çeşitleri hızlı ve yaygın bir şekilde çiftçilerin kullanımına sunabilmek ve tohumculuk kuruluşlarının yeni çeşit geliştirmelerini mümkün kılmak amacıyla; araştırma kurumları tarafından geliştirilen bitki çeşitleri, çeşit adayları ve ıslah materyallerinin yapılan sözleşmelerle tohumculuk kuruluşlarına satış veya devri gerçekleştirilmektedir.
Sözleşmelerle satış ve devire konu çeşitlerin satışından veya üretim miktarından çeşit sahibi olan kuruluşlara (araştırma enstitüleri vb.) üretim veya satış tutarından belirli bir yüzde oranda pay verilmesi de kararlaştırılmaktadır. Bu oran, devir ve satış usulü ile ürün çeşidinin piyasadaki değerine göre değişiklik göstermektedir. Sözleşmelerdeki bu hükümlerle çeşit sahibi kuruluşa, ürünün üreticisi tarafından çoğaltılması halinde alacak hakkı vermektedir. Tohumculuk kuruluşlarına satışı veya lisans yoluyla gerçekleştirilen bitki çeşitleri, çeşit adayları ve ıslah materyallerinin devirleri sonucunda oluşan ve şarta bağlı alacak olduğu anlaşılan haklarının izlenmedikleri görülmüştür.
5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun kapsamında koruma altındaki çeşitlerin satışından ıslahçı hakkı, koruma altında olmayanlardan ise döner sermaye işletmesine gelir kaydedilmek üzere araştırma geliştirme payı alınmakta olmasından dolayı ıslahçı haklarının satışı veya lisans yoluyla devirlerden alacakların nazım hesaplarda muhasebeleştirilerek takibinin yapılması gerekmektedir.
– Islahçı haklarının izlenebilmesi için, Araştırma Enstitüleri adına tescil edilen ıslahçı haklarının 260 Haklar Hesabında muhasebeleştirilmesi,
– Devri ve satışı yapılan yeni çeşitlerinden olan koşullu alacakların ise nazım hesaplarında izlenmesi,
– Bu kapsamda halen korunmakta olan hakların envanterinin çıkarılarak, hakların
noksansız kaydedilmesi ve yürürlükteki sözleşmelerden de satış ve devirden kaynaklı şartlı alacakların tespit edilerek tamamlanması, sağlanmalıdır.
Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00
e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr
https://www.sayistay.gov.tr
EKLER
EK 1: ÖNCEKİ YIL/YILLAR SAYIŞTAY DENETİM RAPORUNA
İLİŞKİN İZLEME FORMU