Yer Teslimi Yapılmadan ve Denetim Protokolü İmzalanmadan Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisinin İnşaatına Başlanıldığı Halde Mevzuatta Belirlenen Yaptırımların Eksik Uygulanması (Sayıştay)

BULGU: Yer Teslimi Yapılmadan ve Denetim Protokolü İmzalanmadan Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisinin İnşaatına Başlanıldığı Halde Mevzuatta Belirlenen Yaptırımların Eksik Uygulanması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Su Kullanım Hakkı Anlaşması (SKHA) imzalanan hidroelektrik enerji üretim tesisine ilişkin yer teslimi yapılmadan ve denetim protokolü imzalanmadan su yapılarının inşaatına başlanıldığı ve denetim yükümlülüğüne uymayanlar için uygulanması gereken yaptırımların tam olarak uygulanmadığı tespit edilmiştir.
6200 sayılı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünce Yürütülen Hizmetler Hakkında Kanun’un Ek 6’ncı maddesinde;
“14.3.2013 tarihli ve 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ve su kullanım hakkı anlaşması çerçevesinde elektrik enerjisi üretmek amacıyla yapılacak olan hidroelektrik enerji üretim tesislerinin baraj, regülatör, yükleme havuzu, tünel, kanal, borulu isale hattı gibi su yapısıyla ilgili kısımlarının inşasının inceleme ve denetiminin zorunlu olduğu; diğer su yapılarından sulama tesisi, isale hattı, kolektör, arıtma tesisi, taşkın ve nehir yatağı düzenlemesi gibi su yapılarının da denetim masrafları ilgililerine ait olmak üzere denetim hizmetinin DSİ tarafından yapılacağı veya DSİ’ce müşavirlik hizmeti satın alınarak yaptırılacağı,
Denetim masraflarının, denetlenen yatırımcı gerçek ve tüzel kişiler tarafından DSİ’ye ödeneceği,
6446 sayılı Kanun kapsamında üretim lisansı sahibi tüzel kişilerden denetim yaptırmayanlara, DSİ tarafından tesisin kurulu gücüne bağlı olarak megavat başına beş bin Türk lirası idari para cezası verileceği, DSİ tarafından yapılacak yazılı ihtardan itibaren otuz gün içinde gerekli müracaatın yapılmaması hâlinde ise DSİ ile imzalanan su kullanım hakkı anlaşmasının iptal edileceği, belirtilmektedir.
Denetimle ilgili masrafların tahsiline dair usullerin düzenlendiği ve 12.05.2015 tarihli ve 29353 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Yapıları Denetim Hizmetleri Yönetmeliği’nin;
“İşe başlama” başlıklı 9’uncu maddesinde; DSİ’nin izni olmadan işe başlanılamayacağı,
Söz konusu Yönetmelikte 24.09.2019 tarihinde yapılan değişiklik ile “Denetime ilişkin masrafların tespit ve tahsili” başlıklı 7’nci maddesinin sekizinci fıkrasında;
Denetimin doğrudan DSİ tarafından yapılması durumunda DSİ’nin büro ve şantiyede yapacağı denetim hizmetlerinin aylık bedeli olarak, denetim işinde görevlendirilecek teknik personelin aylık maaş ve ücret bordrolarında belirtilen tahakkuk toplamına; teknik personelin şantiyeye ulaşımını sağlayacak olan araç/araçlara ait giderler için DSİ’ce aylık olarak düzenlenip ödenen hakedişlerdeki tahakkuk tutarı ile DSİ Genel Müdürlüğünün ilgili ihtisas birimlerinden işte yapılacak inceleme ve denetimlere katılacak görevli personelin ulaşım, konaklama ve harcırah giderleri tutarının eklenmesi sureti ile belirleneceği,
Denetim hizmetinin; HES (Hidroelektrik Enerji Santrali) tesisine ait protokolün imzalandığı tarihte başlayacağı ve işin geçici kabulünün yapıldığı tarihte son bulacağı, denetim bedelinin denetim faaliyeti süresince her ayın on beşinde DSİ’nin resmi kurumsal bütçe hesabına yatırılacağı,
Aynı Yönetmelik’in “İdari yaptırımlar” başlıklı 25’inci maddesinin birinci fıkrasında ise; 6446 sayılı Kanun kapsamında üretim lisansı sahibi tüzel kişilerden denetim yaptırmayanlara, DSİ tarafından tesisin kurulu gücüne bağlı olarak megavat başına beş bin Türk lirası idari para cezası verileceği ve,
DSİ tarafından yapılacak yazılı ihtardan itibaren otuz gün içinde gerekli müracaatın yapılmaması hâlinde;
DSİ ile imzalanan su kullanım hakkı anlaşmasının iptal edileceği ve sulama tesisi, isale hattı, kolektör, arıtma tesisi, taşkın ve nehir yatağı düzenlemesi gibi diğer su yapılarında ise yatırım bedelinin binde biri nispetinde idari para cezası verileceği,
Ayrıca su yapısının inşaatının durdurulması için gerekli tedbirlerin DSİ tarafından alınaması gerektiği,
hüküm altına alınmıştır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri uyarınca;
– Hidroelektrik enerji üretim tesislerinin su yapılarının inşasının inceleme ve denetiminin zorunlu olduğu ve Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanan tüzel kişilerce DSİ’nin izni olmadan işe başlanılamayacağı,
– SKHA imzalanan tüzel kişiler ile DSİ arasında düzenlenecek denetim protokolü ile yer teslimi yapılarak işe başlanılacağı, yer tesliminden geçici kabul yapılıncaya kadar su yapılarını inşa eden yüklenicinin çalışmalarının DSİ tarafından sürekli olarak denetlenmesi gerektiği,
– Bu kapsamda söz konusu tesislerin su yapısıyla ilgili kısımlarının imalatında kullanılan malzemelerin ve imalatın projesine, teknik şartname ve standartlara uygunluğunu kontrol etmek, malzemeler ve imalatla ilgili deneyleri yapmak ve/veya yaptırmak ve su yapılarının proje onayı ve kontrollük hizmetlerinin DSİ tarafından yapılacağı/yaptırılacağı,
– Denetim masraflarının, denetlenen yatırımcı gerçek ve tüzel kişiler tarafından DSİ’ye ödeneceği,
-Denetim yükümlülüğüne uymayanlara idari para cezası kesileceği gibi Su Kullanım Hakkı Anlaşmalarının da iptal edileceği ve su yapısının inşaatının durdurulması için gerekli tedbirlerin DSİ tarafından alınacağı, anlaşılmaktadır.
Yapılan inceleme sonucunda;
-Su Kullanım Anlaşması imzalanan tüzel kişiler ile DSİ arasında, yer teslimi yapılmadan ve Yönetmelik ekinde yer alan Denetim Protokolü imzalanmadan inşaata başlanıldığı,
-Söz konusu inşaatın varlığı; Bölge Müdürlüğü tarafından inşaat devam ederken tutanakla tespit edildiği,
-Tespit edildikten sonra şirketin Su Kullanım Hakkı Anlaşması iptal edilmediği gibi inşaat faaliyetlerinin de durdurulmadığı,
-Dolayısıyla inşaatın her aşamasının DSİ tarafından denetlenmediği ve
-Denetim yapılmadığından denetim masrafının da alınamadığı,
-DSİ’nin izni olmadan başlayan HES inşaatı tespit edildikten sonra yalnızca enerji tesisinin kurulu gücüne göre idari para cezası kesildiği, görülmüştür.
Kamu idaresi cevabında; Su Kullanım Hakkı Anlaşması (SKHA) imzalanan hidroelektrik enerji üretim tesisine ilişkin yer teslimi yapılmadan ve denetim protokolü imzalanmadan su yapılarının inşaatına başlanılmasının mevzuata aykırı bir uygulama olduğundan bahisle, yapılan eyleme ilişkin olarak ilgili Şirkete meri mevzuat çerçevesinde cezai işlem uygulandığı belirtilmişse de; idari para cezası kesilmiş olması söz konusu Hidroelektrik enerji üretim tesislerinin su yapılarının DSİ’nin inceleme ve denetiminden geçmeden inşaa edildiği gerçeğini değiştirmemektedir.
2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporunda da yer verilen söz konusu hususun 2023 yılında da devam ettiği anlaşılmaktadır.
Bu itibarla, Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanan hidroelektrik enerji üretim tesislerinde, yer teslimi yapılmadan ve denetim protokolü imzalanmadan inşaatına başlanan su yapılarının inşaat faaliyetlerinin durdurularak Su Kullanım Hakkı Anlaşmalarının iptal edilmesi ve inşaat aşamasında DSİ tarafından yapılması gereken denetimin tam olarak yapılmasının sağlanması amacıyla yer teslimi yapılmadan, izinsiz ve denetimsiz imalatlar yapılmaması için caydırıcı tedbirler içeren mevzuat düzenleme çalışmalarının yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.
Tablo 5:Denetim Protokolü İmzalanmadan İnşaata Başlanılan HES’ler

Not: 2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporu’nda; Pamukluk Barajı ve HES, Gökçeler Barajı ve HES, Kirazlıköprü Barajı ve HES ile Araç Barajı ve HES için aynı içerikte bulgu konusu yapılmıştır.
EKLER
EK-1: BULGULARA İLİŞKİN İZLEME TABLOSU