Yeraltı Sularından Yapılan Kullanımların Mevzuata Uygun Şekilde Yönetilememesi (Sayıştay)

BULGU: Yeraltı Sularından Yapılan Kullanımların Mevzuata Uygun Şekilde Yönetilememesi

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Yeraltı sularının kullanımında faydalı ihtiyaç miktarının belirlenmemesi ve fiilen kullanılan miktarın ölçülememesi sonucu; faydalı ihtiyaç miktarının üzerindeki kullanımların tespit edilemediği ve buna ilişkin idari para cezalarının uygulanamadığı görülmüştür.
23.12.1960 tarih ve 10688 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun’un “Yeraltı sularının mülkiyeti” başlıklı 1’inci maddesinde; yeraltı sularının umumi sular kapsamında sayıldığı, Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğu ve bu suların her türlü araştırılması, kullanılması, korunması ve tescilinin bu kanun hükümlerine tabi olduğu,
“Terimler” başlıklı 2’nci maddesinde; yeraltı suyunun içmede, temizlikte, belediye hizmetlerinde, hayvan sulamada, zirai sulamada, maden ve sanayide, sportif vesair tesislerde kullanılmasının ‘faydalı kullanış’ olduğu; yeraltı suyunu kullanacak kimsenin faydalı kullanışları için muhtaç olduğu su miktarının ise ‘faydalı ihtiyaç miktarı’ olduğu;
Emniyetli verim haddinin ise; yeraltı suyu deposu verimine zarar vermeden devamlı olarak alınabilecek su miktarını, ifade ettiği,
“İlan edilmiş yeraltı suyu işletme sahaları içinde kuyu açılması” başlıklı 4’üncü maddesinde; belge alınarak açılması gereken kuyuların adedi, yerleri, derinlikleri ve diğer vasıflariyle çekilecek su miktarının ve faydalı ihtiyaç miktarının Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından tayin ve tesbit edileceği, kuyu açan kimsenin, bulunan suyun ancak kendi faydalı ihtiyaçlarına yetecek miktarını kullanmaya yetkili olduğu,
Bu miktarı aşan sular ile sulama, kullanma ve işlenerek veya doğal haliyle içme suyu olarak satılmak üzere çıkarılan yeraltı sularının, Hazinenin özel mülkiyetinde veya Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerlerdeki kaynak sularının 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine uyularak il özel idarelerince kiraya verileceği;
“Kullanma belgesi” başlıklı 10’uncu maddesinde; arama belgesine dayanarak arazisinde yeraltı suyu bulunan kimsenin bu suyu kullanabileceği, ancak, bir ay içinde Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüne müracaat ederek kullanma belgesi alması gerektiği, belirtilmiştir.
Ayrıca 01.03.2013 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 6427 sayılı Kanun ile 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanununun 10’uncu maddesinde değişiklik yapılmış ve sondaj kuyularına ölçüm sistemi takma mecburiyeti getirilerek kuyu, galeri, tünel ve benzerlerine ölçüm sistemleri kurulmadan kullanma belgesi verilemeyeceği, söz konusu su ölçüm sisteminin kurulmasına dair sürenin Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün bağlı olduğu Bakanlığın kararıyla uzatılabileceği, hüküm altına alınmıştır.
Söz konusu düzenlemenin uygulanmasını sağlamak üzere 07.06.2011 tarih ve 27957 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “DSİ Yeraltı Suyu Ölçüm Sistemleri Yönetmeliği” nin:
4’üncü maddesinde; ölçüm sisteminin; çekilen ve çekilecek olan yeraltı suyu miktarını belirlemek için kullanılan ön yüklemeli su sayacı, ön yüklemeli elektrik sayacı ve benzeri ölçüm aleti takılmak suretiyle oluşturulan sistemi, ifade ettiği,
“Ön yüklemeli su sayacı” başlıklı 6’ncı maddesi ile “Ön yüklemeli elektrik sayacı” başlıklı 7’nci maddesinde ise; Ön yüklemeli sayacın, tüketilen ve kalan miktarın takibinin yapılmasına imkan tanıyan özelliklere sahip olması gerektiği,
Ön yüklemeli karta yüklenen su miktarı/elektrik miktarı bitince yeraltı suyunun kullanılamayacağı,
Yılı tamamlanmadan, azami su miktarının tamamının kullanılması halinde, bir yıla karşılık gelen aynı dönem içerisinde ilave su verilmeyeceği,
“Denetim” başlıklı 13’üncü maddesinde; DSİ tarafından; kullanma belgesinde belirlenen miktardan fazla yeraltı suyu çekimine sebep olabilecek durumları tespit etmek ve ölçüm sistemi kullanılmaması, arızalı, hatalı ya da kötü niyetli olarak ölçüm sistemi kullanılmasının önlenmesi amacıyla ölçüm sistemlerinin denetiminin yapılacağı,
“Yaptırımlar” başlıklı 14’üncü maddesinde ise; bu Yönetmelikte belirtilen hususlara aykırı hareket edenler ve yükümlülüklerini yerine getirmeyenler hakkında, 167 sayılı Kanunun 18’inci maddesine göre; mahallî mülkî amir tarafından idarî para cezası kesileceği, belirtilmiştir.
Ancak yapılan denetimler sonucunda;
2022 yılı itibarıyla sanayi amaçlı kullanılan yeraltı suyu kuyularının büyük kısmına ölçüm sistemi takıldığı halde sanayi maksadı dışındaki içme, kullanma, sulama vb. kullanım maksatlı kuyulara ölçüm sistemi kurulmadığı ve ölçüm sistemi kurulmasına ilişkin Yönetmeliğin uygulanmasının 2013 yılından beri ertelendiği, en son Yönetmeliğin uygulamasının 03.04.2020 tarihinde 2 yıl ve 16.03.2022 tarihinde 2 yıl daha uzatıldığı,
Ölçüm sistemi kurulmuş olsa dahi, kullanılan su miktarı fiilen ölçülemediğinden, emniyetli verim haddinin aşılıp aşılmadığı belirlenemediği gibi faydalı ihtiyaç miktarının üzerinde kullanım olup olmadığı da tespit edilemediği, diğer bir ifadeyle sanayi amaçlı kullanılan kuyularda ölçüm sistemi kurulsa da fiilen ölçüm yapılamadığı,
Faydalı tüketim miktarını aşan suların il özel idarelerince kiralanabilmesi mümkün olduğu halde, söz konusu kullanım miktarı ölçülemediğinden, faydalı tüketim miktarını aşan suların il özel idarelerince kiraya da verilemediği,
Dolayısıyla, Yönetmelik hükümlerinin uygulanıp uygulanmadığının denetlenemediği ve cezai yaptırımların uygulanamadığı, görülmüştür.
Bu itibarla; yeraltı sularının yönetiminin Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünde olduğu göz önünde bulundurulduğunda, su kaynaklarının verimli, etkili ve amacına uygun olarak kullanılması amacıyla;
Her kuyu için emniyetli verim haddi ve faydalı ihtiyaç miktarının tespit edilerek düzenli olarak güncellenmesi; DSİ Yeraltı Suyu Ölçüm Sistemleri Yönetmeliği’nin içmesuyu, zirai amaçlar da dahil olmak üzere her alanda uygulamaya geçirilerek ölçüm sisteminin kurulması; kullanılan suyun fiilen ölçülmesi ve faydalı ihtiyaç miktarının üzerinde su kullandırılmaması; tüm bu faaliyetlerin denetiminin yapılarak idari para cezalarının uygulanması gerektiği değerlendirilmektedir.