Yılı İçerisinde Harcanamayan Proje Ödeneklerinin Uygulayıcı Kuruluşların Açtığı Banka Hesaplarına Blokeli Olarak Aktarılması ve Bu Kaynakların Takip Eden Yıllarda Muhasebe Sistemi Dışında Yönetilmesi (Sayıştay)

  • Kamu Kurumları ve Şirketleri | Mevzuat ve Hukuk

ÖZET: 2023 yılı Sayıştay Denetim Raporları, Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın (DAP BKİ) yatırım programında yer alan projelerin sadece yüzde 52,68 oranında gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır. Uygulayıcı kuruluşların hesaplarına aktarılan kaynakların büyük bir kısmı, Başkanlığın muhasebe sistemi dışında takip edilerek blokeli olarak aktarılmıştır. DAP BKİ, bölgedeki kalkınmayı hızlandırmak amacıyla çeşitli kamu kurumlarına proje destekleri sağlamaktadır. Ancak, 2023 yılı için belirlenen bütçe ödeneklerinin yalnızca bir kısmı kullanılabilmiş, kalan tutarlar ise ertesi yıllarda kullanılmak üzere blokeli olarak aktarılmıştır.

Uygulayıcı kuruluşların proje hesaplarına yapılan blokeli aktarım, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun hükümleriyle çelişmektedir. Bu durum, bütçe ödeneklerinin yılı içinde harcanması gereken iş ve hizmetlerle ilişkilendirilmemesi nedeniyle bazı sorunlara yol açmaktadır. 2023 yılı yatırım programında yer alan projelerin yalnızca 69’u tamamlanmış, 28’i iptal edilmiş ve 37’si 2024 yılına devredilmiştir. Bu uygulama, Başkanlığın mali tablolarında hatalı bir görünüm yaratmakta ve desteklenen projelerin gerçekçi sonuçlarını yansıtmamaktadır.

Sonuç olarak, 2023 yılına ait harcamaların yalnızca belirli bir kısmı gerçekleştirilebilmiş, blokeli olarak devredilen tutarlar ise muhasebe sisteminin dışında takip edilmiştir. Bu durum, yatırım programlarının planlandığı şekilde uygulanmadığını ve mali tabloların doğru bilgi sunmadığını göstermektedir.

BULGU: Yılı İçerisinde Harcanamayan Proje Ödeneklerinin Uygulayıcı Kuruluşların Açtığı Banka Hesaplarına Blokeli Olarak Aktarılması ve Bu Kaynakların Takip Eden Yıllarda Muhasebe Sistemi Dışında Yönetilmesi

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının (DAP BKİ) 2023 Yılı Yatırım Programında yer alan projeleri için uygulayıcı kuruluşların hesabına aktarılan kaynakların ancak yüzde 52,68’i oranında iş yapılabildiği, geriye kalan tutarın Başkanlığın muhasebe sistemi dışında takip edilmek üzere uygulayıcı kuruluşların proje hesaplarına blokeli olarak aktarıldığı görülmüştür.
DAP BKİ Başkanlığı, DAP Bölgesi’nde yatırımların gerektirdiği araştırma, planlama, programlama, projelendirme, proje destekleme, izleme, değerlendirme ve koordinasyon hizmetlerinin yerine getirilmesi suretiyle DAP Bölgesi illerinin kalkınmasını hızlandırmak amacıyla kurulmuştur. Başkanlık bu amacı gerçekleştirmek için bütçesinin önemli bir bölümünü oluşturan sermaye transferleri (07.01) ekonomik kodlarını içeren bütçe tertibinde yer alan ödeneklerle, DAP Bölgesinde bulunan uygulayıcı kamu kurum ve kuruluşlarına proje destekleri sağlamaktadır.
Uygulayıcı kuruluşlar il özel idareleri, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıkları, belediyeler, kalkınma ajansları, araştırma kuruluşları, üniversiteler ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarından oluşmaktadır.
2023 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu E-Cetveli 13’üncü sırasında bu ödeneklerin Sanayi ve Teknoloji Bakanı tarafından belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde kullandırılacağı ifade edilmiştir.
Kanun’da belirtilen hüküm gereğince, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2023 yılı için hazırlanan “Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıkları Tarafından Sermaye Transferi Ödeneklerinin Kullandırılması, İzlenmesi ve Denetimine İlişkin Usul ve Esaslar” 30.04.2023 tarihli ve 4681894 sayılı Bakan Oluruyla yürürlüğe konularak ilgili kuruluşlara duyurulmuştur.
Usul ve Esaslar’ın 9’uncu maddesinde uygulayıcı kuruluşların proje hesabına nakit aktarım yapılabilmesi için uygulayıcı kuruluşun ilgili ödemeye ilişkin protokolde belirtilen ve tabi olduğu mevzuat gereğince hazırlaması gereken ödeme evraklarını Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığına sunması yani proje faaliyetlerinin fiilen gerçekleştirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Aynı maddenin on üçüncü fıkrasında uygulamaya istisna getirilerek bölge kalkınma idaresi başkanlıkları ile uygulayıcı kuruluş arasında protokolü imzalanmış ve uygulayıcı kuruluş tarafından ihale süreci başlatılmış ancak yılı içerisinde tamamlanamayacağı öngörülen projelerin ödeneğinin, yılı içerisinde uygulayıcı kuruluşun proje hesabına ertesi yıllarda kullanılmak üzere defaten blokeli olarak aktarılması imkânı sağlanmıştır. Bu hükme istinaden, DAP BKİ Başkanlığı ile uygulayıcı kamu kurum ve kuruluşları arasında imzalanan matbu protokollerde de benzer düzenlemelere yer verilmiştir.
Yılı ödeneklerinin terkin edilmemesi amacıyla getirildiği değerlendirilen bu istisna düzenlemenin 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 20’nci maddesindeki, bütçe ödeneklerinin tahsis edildikleri amaçlar doğrultusunda yılı içinde yaptırılan iş, satın alınan mal ve hizmetler ile diğer giderlerin karşılanmasında kullanılacağı hükmüyle aykırılık oluşturduğu ve aşağıda ayrıntılı olarak açıklanacağı üzere uygulamada bazı sorunlara neden olduğu değerlendirilmektedir. Başkanlığın, 2023 Yılı Yatırım Programında yer alıp aynı yıl uygulamaya başlanan projeler için uygulayıcı kuruluşların hesabına gönderdiği kaynaklarla bu kaynakların kullanılma durumları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
Tablo 4: 2023 Yılında Başlanılan Projeler İçin Gönderilen Kaynakların Kullanım Durumu

Kuruluşlara gönderilen toplam kaynak (TL) (A) 2023 yılı iş/harcama tutarı (TL)
(B)		 Kuruluşların iade ettiği tutar (TL) (C) Blokeli olarak ertesi yıla devreden tutar (TL)
(D)		 Kaynakların kullanılma oranı (%) [E=B/(A-C)*100]
191.839.621,58 101.012.082,39 120.630,57 90.827.539,19 52,65

Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, Yatırım Programına göre 2023 yılında başlayıp aynı yıl içerisinde tamamlanması öngörülen işlerin ancak yüzde 52,65’i yılı içerisinde tamamlanabilmiştir.
2023 Yılı Yatırım Programında, Bölge Kalkınma İdaresinin desteklediği 2023 yılında başlayan 7 ana proje yer almaktadır. Ana projeler uygulama aşamasında toplam 134 alt projeden oluşmuştur. Yatırım Programında tamamının yılı içerisinde tamamlanması öngörüldüğü halde alt projelerden 69 adet proje tamamlanmış, 28 adet proje iptal edilmiş, 37 adet proje ise 2024 yılına aktarılmıştır. Ana projelerden hiçbiri yılı içerisinde tamamlanamamıştır. Harcanamayan ödenekler Usul ve Esaslar’ın yukarıda belirtilen istisna düzenlemesine dayanılarak Başkanlığın mali tablolarına bütçe gideri yazılmak suretiyle uygulayıcı kamu kuruluşlarının proje hesaplarına blokeli olarak gönderilmiş, ertesi yılın ödenekleriyle ilişkilendirilmemiş, 2024 Yılı Yatırım Programına dâhil edilmemiştir.
Uygulayıcı kuruluşların proje hesaplarına blokeli olarak gönderilen bu tutarlar devam eden yıllarda yapılan iş oranında gerekli kontroller yapıldıktan sonra serbest bırakılarak uygulayıcı kuruluşlara yüklenicilere ödeme yapma imkânı tanınmakta, bu işlem Başkanlığın muhasebe sisteminin dışında yürütülerek Başkanlık bünyesindeki koordinatörlükler tarafından takip edilmektedir.
Mevcut uygulama ile ertesi yıllarda yapılacak işler için blokeli olarak devredilen tutarlar, 2023 yılı mali tablolarında 630 Giderler Hesabı ve Bütçelenen ve Gerçekleşen Tutarların Karşılaştırma Tablosunda ise 830 Bütçe Gideri hesabı yer almakta dolayısıyla 5018 sayılı Kanun’un bütçe ödeneklerinin yılı içinde yaptırılan iş, satın alınan mal ve hizmetler ile diğer giderlerin karşılanmasında kullanılacağı hükmüne aykırı davranılmakta ve Başkanlık tarafından desteklenen yatırım projeleri gerçekleşme ve uygulama sonuçları doğru bilgi sunmamaktadır. Oysaki, desteklenen projeler için fiilen gerçekleştirilen iş miktarı kadar transfer ödeneklerinin gider olarak kaydedilmesi ve yatırım programlarının ilgili olduğu yılda gerçekleştirilmesi planlanan yatırım harcamalarını içermesi gerekmektedir.
Bu itibarla 2023 yılı Faaliyet Sonuçları Tablosunda yer alan 630 Giderler Hesabı 90.827.539,19 TL kadar hatalı olarak görünmektedir.