Kurumun Belediyeler ve Bunların Bağlı Kuruluşları ile Şirketlerinden Olan Prim Alacaklarını Tahsil Edememesi (Sayıştay)

BULGU: Kurumun Belediyeler ve Bunların Bağlı Kuruluşları ile Şirketlerinden Olan Prim Alacaklarını Tahsil Edememesi

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Sosyal Güvenlik Kurumları

Kurumun bazı belediyelerden, belediyelere bağlı kuruluşlardan ve belediye şirketlerinden süresi içinde tahsil edilemeyen prim alacaklarının her yıl artmakta olduğu ve bu kuruluşların prim borçları, idari para cezaları ve bu alacakların gecikme zamları birlikte değerlendirildiğinde Kurum gelirlerinde önemli bir aşınma meydana geldiği görülmüştür.
15.07.2018 tarihli ve 30479 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 405’inci maddesinde Kurumun amacı, sosyal sigortacılık ilkelerine dayalı, etkin, adil, kolay erişilebilir, aktüeryal ve mali açıdan sürdürülebilir, çağdaş standartlarda sosyal güvenlik sistemini yürütmek olarak belirlenmiştir. Mali açıdan sürdürülebilirliğin sağlanması konusunda Kurumun toplamış olduğu prim gelirleri önemlilik arz etmekte ve belediye, bağlı kuruluş ve belediye şirketlerinin borçlarının tahsil edilememesi durumu mali sürdürülebilirliğin yerine getirilmesini güçleştirmektedir.
Aşağıda yer alan tablo 2022 yılı Kasım ayı sonu itibarıyla belediyeler, bağlı kuruluşlar ve belediye şirketlerinin Kuruma olan prim ve prime bağlı borçlarını göstermektedir:
Tablo 7: Belediye, Bağlı Kuruluşları ve Belediye Şirketlerinin Prim ve Prime Dayalı Borçları

5510 sayılı Kanun’un “Prim Oranları ve Devlet Katkısı” başlıklı 81’inci maddesine 17.04.2008 tarihinde 5754 sayılı Kanun’un 48’inci maddesiyle eklenen fıkrada aynen; “Devlet, Kurumun ay itibarıyla tahsil ettiği malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile genel sağlık sigortası priminin dörtte biri oranında Kuruma katkı yapar.” denilmektedir. Belediyelerden olan alacakların tahsil edilememesi, aylık tahsilatları düşürmekte ve dolayısıyla Kuruma yapılacak Devlet katkısını da azaltmaktadır.
Kurumun Belediyelerden olan alacaklarının tahsilatında kullandığı temel araç, 5779 sayılı İl Özel İdarelerine ve Belediyelere Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkında Kanun’un 7’nci maddesi hükümleri haline gelmiştir. Anılan maddenin ikinci fıkrası prim borçlarının da içinde bulunduğu borç türlerine karşılık, her ay genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı toplamı üzerinden ayrılacak tutardan, alacaklı idarelerin talebi üzerine, ilgilisine göre Hazine ve Maliye Bakanlığı veya İller Bankası tarafından kesinti yapılarak alacaklı idarelere ödeneceğini düzenlemiştir.
Aynı maddenin dördüncü fıkrasında ise bu kesintinin üst limiti olarak yüzde 40 belirlenmiş ve aynı maddenin beşinci fıkrasıyla Cumhurbaşkanlığına verilen yetkiye istinaden, 15.03.2010 tarih ve 2010/238 sayılı Büyükşehir Belediyeleri, İl Özel İdareleri, Belediyeler ve Bunların Bağlı Kuruluşlarının Borçlarına Karşılık Genel Bütçe Vergi Gelirleri Tahsilat Toplamı Üzerinden Ayrılacak Paylardan Yapılacak Kesintilere İlişkin Esaslar Hakkında Karar yayımlanmıştır. Genel bütçe paylarından alınacak tutarlardan yapılacak kesinti oranının üst limitine ilişkin Bakanlar Kurulu Kararları ve Cumhurbaşkanlığı Kararlarıyla adı geçen Karara geçici maddeler eklenmiştir. Karar’ın 5’inci maddesinde üst limit olarak %40 belirlenmiş olmasına rağmen geçici 12’nci maddeyle bu oranın %35 olarak uygulanacağı belirlenmiş ve 2017 yılından sonra bazı dönemler hariç bu oran %35 olarak uygulanmıştır. Ayrıca, geçici maddeler incelendiğinde, neredeyse her yılın bazı aylarında Karar’da belirtilen Kurumlara genel bütçe vergi gelirlerinden aktarılacak paylardan yapılacak kesinti oranlarının 0 sıfır olarak uygulanmasının kararlaştırıldığı görülmüştür. Ancak, 2018 ve 2019 yıllarında Sosyal Güvenlik Kurumu borçları bu kapsamda tutulmayıp yapılan tüm kesintiler Kuruma aktarılmıştır.
Kurumdan alınan bilgiler ışığında, bu kesinti limitinin Belediyelerin borçlarını karşılamada yeterli olmadığı ve doğrudan belediyelerden olan alacak tutarlarının artmaya devam ettiği anlaşılmaktadır. Ayrıca, genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylardan kaynağında kesilerek gönderilen limitin düşürülmesi veya tamamen sıfırlanması halleri de Kurumun belediyelerden olan alacaklarının artmasına sebep olmaktadır. 2022 yılında kesinti oranlarını sıfıra indiren bir karar alınmamış olup Kurum alacaklarını tahsil kabiliyetinin arttığı görülmüştür.
Dikkate alınması gereken bir başka önemli husus ise, belediye şirketlerinin belediye faaliyetlerinin yürütülmesinde üstlendikleri artan payı nedeniyle şirketlerde sigortalı çalışan sayıları artmakta ancak, Kuruma ödenmeyen prim borçları da aynı şekilde artmaya devam etmektedir. Belediye şirketleri 5779 sayılı Kanun kapsamında yer almayıp genel bütçe vergi gelirlerinden pay almamakta ve bu nedenle de belediyelerden kesildiği gibi doğrudan kaynaktan kesinti yapılabilecek bir süreç mevcut bulunmamaktadır. Ayrıca, 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin Ek 20’nci maddesi uyarınca, belediyeler ile bağlı kuruluşlar personel çalıştırılmasına dayalı hizmetlerini doğrudan hizmet alımı suretiyle kendi şirketlerinden yapmaktadır. Bu şekilde yapılan hizmet alımlarının ihale kapsamında yapılmaması nedeniyle Sosyal Güvenlik Kurumu Prim ve İdari Para Cezası Borçlarının Hakedişlerden Mahsubu, Ödenmesi ve İlişiksizlik Belgesinin Aranması Hakkında Yönetmelik hükümleri uyarınca işlem yapılamamakta ve belediye şirketlerine yapılan ödemelerin hakedişinden kesinti yapılarak belediyeye sorumluluk yüklenememektedir.
Kurum belediye, bağlı kuruluş ve belediye şirketlerinin prim ve prime bağlı borçlarını ilgili mevzuat hükümlerine göre takip etmekle birlikte tahsilatların gerçekleştirilmesinde aksamalar yaşanmaktadır. Bu kamu idarelerinin Kuruma olan prim ve prime bağlı borçları 38.669.506.685,00 TL’ye ulaşmıştır. Kurumun 2022 yılında yaklaşık 1 trilyon 42 milyar TL bütçe geliri olduğu düşünüldüğünde; belediye, bağlı kuruluş ve belediye şirketlerinin borç tutarı Kurumun 2022 yılı gelirlerinin yaklaşık %4’üne denk düşmektedir. Kaldı ki, bu kuruluşların idari para cezası ile gecikme zamları ve dolaylı olarak prim borçların tahsil edilememesi nedeniyle mahrum kalınan devlet katkısı da dikkate alındığında bu oranın daha da artacağı açıktır.
Sonuç olarak, belediye, bağlı kuruluş ve belediye şirketlerinin Kuruma olan prim ve prime bağlı borçlarının oransal olarak artış hızının yavaşlamasına rağmen tutar olarak artış göstermeye devam etmektedir. Belediye şirketlerinin borçları ise yıllar yılı itibarıyla artmakta ve şirketler tarafından hem yapılandırmalara başvurulmaması hem de borçlarını ödememe alışkanlıkları oluşması nedeniyle tahsil edilemeyen Kurum alacaklarının daha da artacağı değerlendirilmektedir. Mevcut borç durumu ve artış eğilimi Kurumun mali açıdan sürdürülebilir bir sosyal güvenlik sistemi tesis etmeye yönelik temel amacını gerçekleştirmesi önünde bir engel olarak görünmektedir.
Belediye borçlarına ilişkin kesinti yapılabilmesine rağmen belediye şirketlerinin prim borçlarına ilişkin bir kesinti yöntemi geliştirilememiştir. Bu nedenle, belediye şirketlerinin prim borçlarına karşılık alınmak üzere ilgili belediyelere genel bütçe vergi gelirlerinden gönderilen paylardan kesinti yapılması veyahut belediyelere belediye şirketlerine yapılacak hakediş ödemelerinden kesinti yapılarak Kuruma yatırılması sorumluluğu getirmek gibi Kurum alacaklarını garanti altına almaya yönelik girişimlerde bulunulması gerekmektedir.